ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΤΟΥ ΜΑΥΡΟΠΙΝΑΚΑ


ΓΙΑΤΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΔΙΑΛΟΓΟΣ



Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Κυριακή, 29 Ιανουαρίου 2012

Out of Limits!

video




Λένε πως οι μεγαλύτερες περιπέτειες ξεκινάνε πάντα με ένα τραγούδι! Η σημερινή ημέρα, αγαπητοί φίλοι, τα είχε όλα! Περιπέτεια πέρα από τα όρια, μέτρημα αντοχών, πολύ περπάτημα (όταν κολλήσαμε σε μεγάλα υψόμετρα), αλλά και απεριόριστο κέφι, που συνοδεύτηκε με άφθονη βότκα!  Την καταευχαριστηθήκαμε όταν το χιόνι έφτανε μέχρι το κόκκαλο. Στην κυριολεξία μία ποιητική άσκηση που ανέδειξε δυνάμεις που οφείλουν να ξεδιπλώνονται πιο τακτικά! Βεβαίως η αίγλη του τοπίου συμβάλλει τα μέγιστα σε αυτή! Ειδικά όταν συνοδεύεται από  άσματα που παραπέμπουν σε μεγάλα και ιδανικά αισθήματα, άσματα τα οποία οδηγούν (οπωσδήποτε;) σε μία αέναη κάθαρση! 








Σάββατο, 28 Ιανουαρίου 2012

Νέα κείμενα και ηχητικά αποσπάσματα στην προσωπική ιστοσελίδα του Καθηγητή Μιλτιάδη Κωνσταντίνου

Στην προσωπική ιστοσελίδα του καθηγητή Μιλτιάδη Κωνσταντίνου (http://users.auth.gr/~mkon/index.html), στην ενότητα ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ (πατήστε εδώ) βρίσκεται σε ψηφιοποιημένη μορφή το έργο του "Η αρχαία Βίβλος της Εκκλησίας: 13 βήματα εισαγωγής στην Παλαιά Διαθήκη".  Επίσης έχουν αναρτηθεί ηχητικά αποσπάσματα από τον κύκλο εκπομπών "Διαβάζεις στην Αγία Γραφή χρυσές σελίδες" (η εκπομπή μεταδίδεται κάθε Κυριακή στις 10.00 από το Δημοτικό Ραδιόφωνο Θεσσαλονίκης FM 100).
Πρόκειται για σημαντικές δουλειές που ενδιαφέρουν όχι μόνο τον ειδικό μελετητή των βιβλικών κειμένων, αλλά και κάθε επισκέπτη του διαδικτύου που θέλει  να πληροφορηθεί έγκυρα και υπεύθυνα από τον κατεξοχήν ειδικό, για τη Βίβλο.Ειδικά για εμάς τους μαθητές του (που μαθητεύουμε και από τα κείμενά του, αλλά και  από τη στάση ζωής του) ήταν μία πολύ ευχάριστη έκπληξη. Δάσκαλε σε ευχαριστούμε για μία ακόμη φορά!









Παρασκευή, 27 Ιανουαρίου 2012

Νίκος Παύλου: Μία συμβολή στην έρευνα για τους διωγμούς εναντίον των χριστιανών

Ο ΔΙΩΓΜΟΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΥΚΙΟΥ

Κυριακή, 22 Ιανουαρίου 2012

Τι ήταν η "Γαλέρα"

Επειδή κάποιοι ρωτάνε τι ήταν η Γαλέρα, παραπέμπω στη LivePedia, Κοιτάξτε και τη σκηνή από τον αξεπέραστο "Μπεν Χουρ"

Σάββατο, 21 Ιανουαρίου 2012

Ιστορία και Κόμικς! Μία σχέση που σίγουρα δεν είναι αδιάφορη!


Σκέφτηκα φίλοι μου πως ένα κόμικς θα ήταν ιδανικό για την επεξεργασία μιας διδακτικής ενότητας. Κάνει το μάθημα ευχάριστο και ενδιαφέρον για τα παιδιά! Παραπάνω δίνεται ένα κόμικς (κάπως πρωτόγονο, είναι αλήθεια!)  που συνδέεται με το μάθημα " Η νομοθεσία της Μακεδονικής δυναστείας και η σύγκρουσή της με τους δυνατούς" (σσ. 50-51 του εγχειριδίου Ιστορίας της Β΄Γυμνασίου). Χρησιμοποιήθηκε ως μέρος της παρουσίασης που έγινε στην ημερίδα των Φιλολόγων "Διδάσκοντας Ιστορία με το διαδραστικό πίνακα"!  Τι λέτε; Μπορεί να βοηθήσει στην προσφορά μαθημάτων, που θεωρούνται κατεξοχήν δασκαλοκεντρικά; 

Παρασκευή, 20 Ιανουαρίου 2012

Η διδασκαλία της ιστορίας με το διαδραστικό πίνακα!

Το σημερινό δημοσίευμα της ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ για τη χτεσινή εκδήλωση!

Πέμπτη, 19 Ιανουαρίου 2012

Προτάσεις διδασκαλίας στο μάθημα των Θρησκευτικών



Η άφιξη του Αποστόλου Παύλου στην Ελλάδα αποτέλεσε κομβικό σημείο για τη διάδοση του χριστιανισμού σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Μαζί με τη συνοδεία του επισκέπτεται, όπως είναι γνωστό, τους Φιλίππους, τη Θεσσαλονίκη, τη Βέροια, την Αθήνα και την Κόρινθο. Με το κήρυγμά του αναδεικνύει  σημαντικές πτυχές της χριστιανικής διδασκαλίας και  ιδρύει χριστιανικές κοινότητες που ακμάζουν. Οι επιστολές του σε αυτές φανερώνουν το συνεχές ενδιαφέρον του για τα ζητήματα που απασχολούσαν τα μέλη τους.
Μία πρόταση για τη διδασκαλία της σχετικής ενότητας που υπάρχει στο εγχειρίδιο των Θρησκευτικών της Γ΄ Γυμνασίου, θα παρουσιάσουν οι Γιάννης Λίτσιος, θεολόγος και Δέσποινα Πανάγου, θεολόγος MTh, στα πλαίσια των "Βραδιών Θεολογίας" που οργανώνουν τα βιβλιοπωλεία "Παιδεία" και το 14ο Γυμνάσιο Λάρισας, στο χώρο του βιβλιοπωλείου Παιδεία (Μ. Αλεξάνδρου 6, Λάρισα) την Τετάρτη 25 Ιανουαρίου 2012. Την εκδήλωση θα συντονίσει ο Σωτήρης Νάζος, Θεολόγος, και σε αυτή θα παρουσιαστούν διδακτικές προτάσεις στηριγμένες σε σύγχρονες μεθόδους διδασκαλίας. Στη συνέχεια θα ακολουθήσει συζήτηση και θα κοπεί η πίτα της "Πρωτοβουλίας θεολόγων για τη χρήση των ΤΠΕ στο μάθημα των Θρησκευτικών"







Δευτέρα, 16 Ιανουαρίου 2012

Ένα σύγχρονο θρησκευτικό μάθημα

e- ΘρησκευτικάΑντιγράφω από την καταπληκτική τοποθεσία e-θρησκευτικά της συναδέλφου  Ξανθής Αλμπανάκη την τελευταία ανάρτηση με τίτλο "Όταν οι μαθητές μιλούν για την αγάπη". Θέλω να  δώσω πολλά-πολλά συγχαρητήρια! Αυτό είναι σύγχρονο μάθημα Θρησκευτικών!  Έτσι πρέπει να γίνεται! Να μιλάμε τη γλώσσα των παιδιών και να μην είμαστε ξεκομμένοι από τον κόσμο! Για να τη δείτε πατήστε εδώ!




Κυριακή, 15 Ιανουαρίου 2012

Τα Θρησκευτικά στο Νέο Λύκειο

Διαβάστε στο BHMA πληροφορίες για το νομοσχέδιο που αφορά το Νέο Λύκειο. Ενδιαφέρον για τους θεολόγους (και όχι μόνο) παρουσιάζει η πληροφορία πως δεν υπάρχουν λεπτομερείς αναφορές σε συγκεκριμένα μαθήματα, ενώ αυτά που θα περιλαμβάνονται στα νέα προγράμματα σπουδών θα καθοριστούν μετά την ψήφιση του νομοσχεδίου. Τέλος, στη Β΄και στη Γ΄Λυκείου θα υπάρχουν  και μαθήματα επιλογής.
Επομένως, για τα Θρησκευτικά, όπως άλλωστε και για τα υπόλοιπα μαθήματα, δεν υπάρχει ειδική αναφορά για το πόσες ώρες θα γίνονται και ποιο  θα είναι το περιεχόμενο τους! Πάντως να τονιστεί πως η μεγάλη αγωνία αφορά τις οργανικές των συναδέλφων. Φανταστείτε πόσες θα χαθούν αν -ο μη γένοιτο- στη Β΄Λυκείου δοθεί μία ώρα στο μάθημα  και στη Γ΄Λυκείου γίνει προαιρετικό! Γι' αυτό αγαπητοί φίλοι, φωνάζουμε! Γιατί δε μας αρέσει συνάδελφοι με προσόντα, όνειρα και τίτλους να τραβάνε κουπί στη γαλέρα της γραμματειακής υποστήριξης ή να ερίζουν με συναδέλφους άλλων ειδικοτήτων, για το αν μπορούν να  πάρουν  μαθήματα (όπως την πολύπαθη ιστορία) για να συμπληρώσουν το ωράριό τους (για την τραγωδία της ανεργίας των θεολόγων νομίζουμε πως πλέον δε μπορούμε καν να αρθρώσουμε λόγο! Τι να πούμε άλλωστε σε άξιους ανθρώπους που βλέπουν  όνειρα και ελπίδες να γκρεμίζονται!)
Ένα θρησκευτικό  μάθημα σύγχρονο λοιπόν, μακριά από παραδοσιαρχίες και κατηχητισμούς, θα μπορέσει να σταθεί με αξιοπρέπεια στο σύγχρονο σχολείο. Θα επιτρέψει στους θεολόγους να διεκδικήσουν  με αξιώσεις ένα δίωρο εβδομαδιαίο πρόγραμμα για όλες τις τάξεις Γυμνασίου- Λυκείου!   Και θα αποτρέψει την απώλεια οργανικών θέσεων. Χρειάζεται όμως καταρχήν συνεχής διάλογος με την κοινωνία, ώστε να πειστεί  για την  αξία του έργου μας. Η εσωστρέφεια δε μας  ταιριάζει σε καμία περίπτωση!



Πέμπτη, 12 Ιανουαρίου 2012

"Τι σημαίνει σκέπτομαι ιστορικά"


Τι σημαίνει «σκέφτομαι ιστορικά»;Μία πολύ ενδιαφέρουσα βιβλιοκρισία για ένα σπουδαίο βιβλίο. Για να τη δείτε πατήστε εδώ

Τετάρτη, 11 Ιανουαρίου 2012

Αχιλλέας- Λάρισα Κρεμαστή

Σε παλαιότερη ανάρτησή μας (http://theologoi-school.blogspot.com/2011/02/592011.html  ) είχε γίνει λόγος για τη στενή σχέση που κατέγραφε ο Βιργίλιος ανάμεσα στο μυθικό ήρωα Αχιλλέα και στην Κρεμαστή Λάρισα. Είχε τονιστεί  τότε πως "Το αποκορύφωμά τους (:των λόγων που καταγράφουν τη σχέση του Αχιλλέα με την Κρεμαστή Λάρισα)  είναι οι αναφορές του Βιργίλιου στην «Αινειάδα» που αναφέρονται στον «Λαρισαίο Αχιλλέα». Δε χωράει αμφιβολία πως ο Ρωμαίος ποιητής τον συνδέει με τη Λάρισα Κρεμαστή η οποία ανήκε στην περιοχή της Όθρυος που θεωρούνταν πως εξουσίαζε ο αρχηγός των Μυρμιδόνων και όχι στην κεντρική πόλη της Θεσσαλίας"
Ίδια αναφορά γίνεται και από τον Τερτυλλιανό στο έργο του "De pallio" (Περί του μανδύα), στο οποίο κάνει λόγο για το Λαρισαίο ήρωα, με αφορμή το γνωστό επεισόδιο στη Σκύρο, όπου η Θέτιδα είχε φορέσει στο γιο της γυναικεία ενδύματα για να μη λάβει μέρος στον Τρωικό πόλεμο. Φυσικά ο Αχιλλέας, σύμφωνα με το μύθο, μόλις είδε τα όπλα αμέσως ακολούθησε τον Οδυσσέα που είχε πάει για να τον καλέσει. Όπως γράφει ο εκκλησιαστικός συγγραφέας (IV,2):
Habitum transferre ita demum culpae prope est, si non consuetudo, sed natura mutetur. Sat refert inter honorem temporis et religionem. Det consuetudo fidem tempori, natura deo. Naturam itaque concussit Larissaeus heros in uirginem mutando, ille ferarum medullis educatus (unde et nominis concilium, quandoquidem labiis uacuerat ab uberum gustu), ille apud rupicem et siluicolam et monstrum eruditorem scrupea schola eruditus. Feras, si in puero, matris sollicitudinem patiens; certe iam histriculus, certe iam uirum alicui clanculo functus adhuc sustinet stolam fundere, comam struere, cutem fingere, speculum consulere, collum demulcere, aurem quoque foratu effeminatus, quod illi apud Sigeum strongyla seruat.


Η σχέση που βλέπουν οι Λατίνοι συγγραφείς ανάμεσα στη Λάρισα Κρεμαστή (σημερινή Πελασγία Φθιώτιδας) και στο μυθικό ήρωα είναι προφανής. Πρόκειται ουσιαστικά για μία παράδοση διαδεδομένη σε όλη τη λατινική δύση (αν σκεφτεί κάποιος πως ο Τερτυλλιανός γράφει από την Καρχηδόνα), που αναδεικνύει τη σπουδαιότητα, την αξία και το θαυμασμό που έδειχναν γι' αυτόν τον τόπο.  Ο Αχιλλέας είναι γνωστός ως Λαρισαίος ήρωας. Δε χρειάζεται καν να αναφερθεί το όνομά του! Προσδιορίζεται από την ένδοξη περιοχή που συνδέεται με αυτόν! 

Δευτέρα, 9 Ιανουαρίου 2012

Η διαδραστική διδασκαλία της Ιστορίας

 ΗΜΕΡΙΔΑ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ
ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΔΙΑΔΡΑΣΤΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ»

Πώς διδάσκεται ένα ιστορικό μάθημα με τη χρήση του διαδραστικού πίνακα; Πώς μπορούν να ενισχύσουν οι Τεχνολογίες Πληροφορίας Επικοινωνίας τον εκσυγχρονισμό της παρουσίασης της Ιστορίας; Είναι δυνατόν να βοηθήσει ο διαδραστικός πίνακας στη μετατροπή ενός κατεξοχήν δασκαλοκεντρικού μαθήματος, όπως θεωρείται ότι είναι η Ιστορία, σε μαθητοκεντρικό; Είναι μερικά από τα ερωτήματα που θα απαντηθούν στην ημερίδα που οργανώνει ο Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Κώστας Δημουλάς και ο Διευθυντής του 14ου Γυμνασίου Λάρισας Νίκος Παύλου με θέμα «Διδάσκοντας ιστορία με διαδραστικό πίνακα».
Σε συνθήκες πραγματικής τάξης, θα γίνουν προτάσεις για τη χρήση του διαδραστικού πίνακα στο μάθημα της Ιστορίας, και θα παρουσιαστούν σχετικά λογισμικά. Θα ακολουθήσει συζήτηση, ενώ θα δοθούν βεβαιώσεις παρακολούθησης και σχετικό υλικό σε όλους τους παρευρισκόμενους.
Ομιλητές είναι οι Κώστας Δημουλάς, PsD, Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων, ο οποίος θα μιλήσει για την ιστορική σκέψη στο μαθητή, Νίκος Παύλου (14ο Γυμνάσιο Λάρισας) PhD, MA Ιστορίας,  που θα παρουσιάσει το θέμα «Περί διαδραστικής ιστορικής γνώσης και άλλων (ηλεκτρονικών) δαιμονίων», Ανθή Τσουράκη (9ο Λύκειο Λάρισας), Φιλόλογος,  που θα δώσει συγκεκριμένα παραδείγματα χρήσης του διαδραστικού πίνακα στο μάθημα της Ιστορίας,  και Σοφία Κανταράκη (3ο Γυμνάσιο Βόλου) Φιλόλογος που θα προβάλει λογισμικό που σχετίζεται με το μάθημα της Ιστορίας. Η ημερίδα αφορά στους Φιλολόγους των Σχολείων που ανήκουν στην αρμοδιότητα του κ. Δημουλά, αλλά και σε κάθε ενδιαφερόμενο. Θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 19 Ιανουαρίου 2012 στο 14ο Γυμνάσιο Λάρισας (Χατζοπούλου- Καρκαβίτσα, περιοχή ΑΤΑ) στις 12.00 πμ. 

Κυριακή, 8 Ιανουαρίου 2012

Εύρημα που θεωρείται πως επιβεβαιώνει τη λατρεία στο Ναό των Ιεροσολύμων

Ισραηλινοί αρχαιολόγοι ανακαλύπτουν εύρημα που επιβεβαιώνει τη λατρεία στο Ναό των Ιεροσολύμων. Διαβάστε το ενδιαφέρον νέο στην εφημερίδα haaretz πατώντας εδώ!


(Σημείωση "Θεολόγων του μαυροπίνακα": Πρόκειται για μία   πολύ σημαντική ανακάλυψη. Είναι, όπως σημειώνεται στην εφημερίδα, που δημοσιεύει και φωτογραφία του ευρήματος, μία σφραγίδα σε μέγεθος κουμπιού από κασσίτερο. Προέρχεται από την περίοδο του Δεύτερου Ναού. Πάνω της βρίσκονται οι αραμαϊκές λέξεις " "Daka Le'Ya", οι οποίες σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Eli Shukron και τον  καθηγητή του Πανεπιστημίου της Χάιφα Ronny Reich σημαίνουν "Καθαρό για το Θεό".


Είναι γνωστό πως ουσιαστικά δεν υπάρχουν αρχαιολογικά  ευρήματα που να επιβεβαιώνουν άμεσα τις βιβλικές μαρτυρίες! Άλλωστε η λεγόμενη "σχολή των μινιμαλιστών" στηρίχτηκε, εν πολλοίς, και σε αυτό το γεγονός για να υποστηρίξει πως τα παλαιοδιαθηκικά κείμενα προέρχονται από την ελληνιστική εποχή! Όλοι λοιπόν αντιλαμβανόμαστε την αξία του ευρήματος!)

Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2012

Ένα βιβλικό μάθημα με κέντρο τον Άγιο Ιωάννη το Βαπτιστή


Συνέδριο με σύστημα κριτών

Εισηγήσεις Φιλολόγων, σσ. 146-156



Οι εφαρμογές των ΤΠΕ στο Βιβλικό Θρησκευτικό μάθημα

Νικόλαος Παύλου1

1Θεολόγος-Ιστορικός, 14ο Γυμνάσιο Λάρισας

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι ΤΠΕ (Τεχνολογίες Πληροφορίας Επικοινωνίας) αποτελούν πλέον βασικό εργαλείο για τους ερευνητές της Βίβλου. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν με επιτυχία και κατά τη διδασκαλία του Βιβλικού Θρησκευτικού μαθήματος που παρέχεται στην Α΄ και στη Β΄ Γυμνασίου.
Οι εφαρμογές τους λοιπόν σε μία συγκεκριμένη διδακτική ενότητα των Θρησκευτικών της Β΄ Γυμνασίου, αναδεικνύουν τρόπους που βοηθούν στην επικαιροποίηση ενός «παραδοσιακού» μαθήματος του ελληνικού Αναλυτικού Προγράμματος, όπως είναι τα Θρησκευτικά, του δίνουν έναν χαρακτήρα μαθητοκεντρικό και κάνουν την πρόσκτηση των διδακτικών αγαθών του μία ευχάριστη διαδικασία.

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: Βιβλικό θρησκευτικό μάθημα, επικαιροποίηση, μαθητοκεντρικός χαρακτήρας

α. Βίβλος και ΤΠΕ
Ψάχνοντας με τη μηχανή αναζήτησης της Google τοποθεσίες web που να αναφέρονται στη σχέση βιβλικών σπουδών και διαδικτύου θα παρουσιαστούν 3.440.000 ιστότοποι περίπου (σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, κατά προσέγγιση, της Google). Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό τους είναι αξιόλογο και αφορά κριτικές εκδόσεις των βιβλικών και συγγενών κειμένων (κανονικών, απόκρυφων και ψευδεπίγραφων), εξειδικευμένα ακαδημαϊκά περιοδικά, προσωπικές σελίδες ερευνητών, πανεπιστημιακά τμήματα, ερευνητικά προγράμματα, τρόπους διδασκαλίας της Βίβλου κοκ (Worth, 2002). Πρόκειται, για μία «πλημμύρα πληροφοριών», όπως θα τόνιζε ο Pierre Lévy (Lévy 2001),  που φανερώνει πως οι ΤΠΕ είναι πλέον απαραίτητο στοιχείο για να γίνει η ολοκληρωμένη και σωστή επιστημονική έρευνα ενός θρησκευτικού και πολιτιστικού μνημείου, της Βίβλου,  που έχει επηρεάσει και διαμορφώσει τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
Όμως εκτός από το διαδίκτυο, οι ΤΠΕ θέτουν σήμερα στη διάθεση του βιβλικού ερευνητή  μία πληθώρα προγραμμάτων και λογισμικών που κάνουν το έργο του πιο εύκολο και τον βοηθούν να κερδίσει χρόνο. Ενδεικτικά αναφέρονται το Bible Works (ήδη κυκλοφορεί η έκδοση 8) που περιέχει όλες τις εκδόσεις του κειμένου της Βίβλου στις πρωτότυπες γλώσσες και στις μεταφράσεις του, λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, χάρτες, υπομνήματα κα, τα προγράμματα της Logos Software που καλύπτουν όλους τους τομείς των βιβλικών ενδιαφερόντων, το TLG που περιέχει σχεδόν όλη την αρχαία ελληνική και βυζαντινή γραμματεία και είναι πολύτιμο εργαλείο και για τον βιβλικό επιστήμονα κοκ.

β. Το Βιβλικό Θρησκευτικό μάθημα στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Η σχέση του με τις ΤΠΕ
Όσον αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αυτή τη στιγμή, όπως είναι γνωστό, βιβλικό θρησκευτικό μάθημα διδάσκεται στην Α΄ και στη Β΄ Γυμνασίου. Συγκεκριμένα στην Α΄ Γυμνασίου ως βάση διδασκαλίας χρησιμοποιούνται αφηγήσεις από τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης. Το σχετικό εγχειρίδιο επιγράφεται «Παλαιά Διαθήκη. Η προϊστορία του χριστιανισμού» (Γριζοπούλου & Καζλάρη 2006), ενώ στη Β΄ Γυμνασίου  αφετηρία είναι κείμενα των τεσσάρων ευαγγελίων που περιέχονται στην Καινή Διαθήκη. Τα βιβλίο έχει τίτλο «Καινή Διαθήκη. Ο Ιησούς Χριστός και το έργο του» (Τσανανάς & Μπάρλος 2006). Από τους τίτλους γίνεται σαφές πως το μάθημα έχει χριστοκεντρικό περιεχόμενο με χριστιανικό/ορθόδοξο προσανατολισμό.
Δε χωράει αμφιβολία πως οι ΤΠΕ μπορούν να προσφέρουν πολλά για να κατανοηθούν τα δεδομένα  που περιέχουν οι διδακτικές ενότητες και να κάνουν την παρουσίασή τους ελκυστική. Αυτό μάλιστα διευκολύνεται από το γεγονός πως σε αυτές αναδεικνύονται πολλά ιστορικά, γεωγραφικά, κοινωνιολογικά κοκ στοιχεία που μπορούν να τα επεξεργαστούν οι μαθητές με προγράμματα που περιέχονται στον υπολογιστή τους και έτσι να δοθούν πολλές ευκαιρίες για αυτενέργεια (Marino 1983). Οπότε έτσι η γνώση γίνεται εύκολη και ευχάριστη υπόθεση, ενώ η χαρά της δημιουργίας συνοδεύει τη μάθηση. Το τελικό αποτέλεσμα που θα προέλθει από την χρήση των ΤΠΕ είναι πως δύσκολα θα ξεχαστούν τα διδακτικά αγαθά που αποκτήθηκαν και θα συμβάλλουν έτσι στη δημιουργία της ολοκληρωμένης προσωπικότητας του νέου ανθρώπου.

ΟΙ ΤΠΕ ΩΣ ΜΕΣΟΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΚΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Στη συνέχεια θα δοθεί ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, ώστε να εξαχθούν πιο ασφαλή συμπεράσματα για τις ωφέλειες που μπορεί να προκύψουν από τη χρήση των ΤΠΕ στο βιβλικό θρησκευτικό μάθημα. Αυτό προέρχεται από το διδακτικό εγχειρίδιο της Β΄ Γυμνασίου (σ. 45-47). Είναι η ΔΕ 9 που τιτλοφορείται «Ιωάννης ο Βαπτιστής: Ο τελευταίος Προφήτης και Πρόδρομος του Χριστού».
Η ενότητα αναφέρεται στην προσωπικότητα και στο έργο του Ιωάννη του Πρόδρομου. Οι πληροφορίες γι’ αυτόν δίνονται στο διδακτικό εγχειρίδιο με δύο ομάδες κειμένων (α΄ και β΄) που προέρχονται από τα Ευαγγέλια του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά. Ακολουθούν κατόπιν ερμηνευτικά σχόλια, επεξεργασία, εργασία για τους μαθητές και τέλος παρέχονται, με μορφή ανακεφαλαίωσης, τα βασικά στοιχεία του μαθήματος.
Όπως αντιλαμβάνεται κάποιος πρόκειται για ένα μάθημα κατεξοχήν «κειμενικό» που με μία πρώτη ματιά φαίνεται πως αρκεί μόνο η ανάλυση των βασικών πηγών, που είναι οι ευαγγελικοί στίχοι, για να εμπεδωθούν τα στοιχεία της ενότητας και να παραμείνουν στη μνήμη των μαθητών. Όμως σήμερα, που ο μαθητής ζει μέσα στον ωκεανό της ψηφιακής πληροφορίας, χρειάζονται οπωσδήποτε και οι ΤΠΕ. Να τονιστεί εδώ πως αυτή η διαπίστωση ισχύει κατεξοχήν για τα «παραδοσιακά» μαθήματα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, σαν τα Θρησκευτικά. Η ανανέωση και η ένταξή τους μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης τεχνολογίας θα τα βοηθήσει να γίνουν αποδεκτά από τον νέο άνθρωπο που ζει τα δεδομένα της εποχής του, και να μην αμφισβητείται η επικαιρότητά τους και η θέση τους στο ωρολόγιο πρόγραμμα.
***.

Για την εφαρμογή των παραπάνω θα χρησιμοποιηθούν τα εξής προγράμματα και εφαρμογές των ΤΠΕ:
  • Τοποθεσία web (στην προκειμένη περίπτωση θα χρησιμοποιηθεί η ιστοσελίδα προβολής βίντεο YouTube )
  • Ένα πρόγραμμα «κατεβάσματος» (downloader )  βίντεο από το διαδίκτυο
  • Προγράμματα του Office
  • Το λογισμικό Hot Potatoes (η ενότητα για τη δημιουργία σταυρολέξου)
Οπότε το σενάριο  διδασκαλίας θα έχει ως εξής:

ΤΑΞΗ Β΄ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ-ΜΑΘΗΜΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ
Δ.Ε. 9: ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΒΑΠΤΙΣΤΗΣ: Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΠΡΟΦΗΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ
Στόχοι:
Κύριος στόχος διδασκαλίας:
·         να ενημερωθούν οι μαθητές για την προσωπικότητα και το έργο του Βαπτιστή που αποτελούσε τον Πρόδρομο του Χριστού
Επί μέρους στόχοι:
·         να γίνουν ακόμη περισσότερο γνωστές κάποιες κοινωνικές, θρησκευτικές και πολιτικές πτυχές της Παλαιστίνης κατά το 1ο μισό του 1ου αι. μ.Χ.
·         Να αναδειχτεί η επιρροή που είχαν οι μεγάλες θρησκευτικές προσωπικότητες
·         Να αποσαφηνιστούν καταστάσεις που συνδέονταν με την Ηρωδιανή δυναστεία. Αυτή η γνώση είναι βασική για την κατανόηση στοιχείων της διδασκαλίας του Ιησού και του αρχέγονου χριστιανισμού
·         Να γίνει γνωστή η θέση του Βαπτιστή στη χριστιανική λατρεία

Πορεία της διδασκαλίας:
Αρχικά παρουσιάζεται ένα βίντεο από την ιστοσελίδα του Youtube ( www.youtube.com )  η οποία περιλαμβάνει πολλά στοιχεία από τη δράση του Ιωάννη του Βαπτιστή.  Η διεύθυνσή του είναι www.youtube.com/watch?v=mglIAIdU3ik. Για να είναι πιο χρηστικό αποθηκεύεται με ένα πρόγραμμα «κατεβάσματος» βίντεο  (π.χ. το youtube downloader) και κατόπιν παρουσιάζεται στην τάξη.
Το βίντεο, αν και εστιάζεται  στη βάπτιση του Χριστού, είναι μία «κινηματογραφημένη» επιτομή της δράσης του Ιωάννη. Μάλιστα το γεγονός πως δίνεται στην αγγλική γλώσσα είναι μία ευκαιρία για την διαθεματική προσέγγιση του μαθήματος, αφού οι μαθητές θα αξιοποιήσουν, για την κατανόησή του, τις γνώσεις που έχουν αποκτήσει στο μάθημα την αγγλικής γλώσσας.
Δίνεται κατόπιν στους μαθητές ένα σύντομο κείμενο, που έχει γραφεί με το πρόγραμμα Office Word (βλ. Παράρτημα 1),  στο οποίο περιλαμβάνονται με συντομία στοιχεία για το πολιτικό, θρησκευτικό και κοινωνικό πλαίσιο της δράσης του Ιωάννη. Αν και θα μπορούσε να διατυπωθεί η ένσταση πως ήδη αυτά τα στοιχεία πιθανόν να έχουν διδαχτεί στα εισαγωγικά μαθήματα, εντούτοις κρίνεται αναγκαίο να δοθούν σε αυτό το σημείο της διδασκαλίας περισσότερες πληροφορίες για τη δυναστεία των Ηρωδών (που ήταν οι αντίπαλοι του πρωταγωνιστή της ενότητας), και να γίνει κατανοητό το τέλος του Ιωάννη. Ταυτόχρονα για να διαφωτιστεί επαρκώς η προσωπικότητα και η δράση του  περιλαμβάνεται και απόσπασμα από το έργο του ιστορικού του 1ου αι. μ.Χ. Ιώσηπου «Ιουδαϊκή Αρχαιολογία» σε μετάφραση ( το έργο περιέχεται στο πρόγραμμα TLG -το πρωτότυπο κείμενο- ή μπορεί να «κατεβεί» ελεύθερα -η αγγλική του μετάφραση- από τον ιστότοπο www.archive.org/details/worksofflaviusjo02jose).
Αφού οι μαθητές ενημερωθούν με συντομία, αρχίζει η προσφορά του κυρίως μέρους του μαθήματος. Σε αυτή τη φάση χρησιμοποιούνται τα κείμενα της Καινής Διαθήκης που περιέχει το σχολικό εγχειρίδιο σε μετάφραση,  σε συνδυασμό με το πρόγραμμα Power Point.  Η παρουσίαση προτείνεται να έχει την εξής μορφή:
Στο διδακτικό εγχειρίδιο περιλαμβάνονται δύο ομάδες κειμένων (σ. 45-46 του βιβλίου του μαθητή) , εκ των οποίων η πρώτη κάνει λόγο, χρησιμοποιώντας αποσπάσματα από το κατά Ματθαίον και κατά Λουκάν ευαγγέλιο, για τη δράση του Βαπτιστή προτού γνωρίσει τον Ιησού και η δεύτερη για τη σύγκρουση με τους Ηρώδες και τον μαρτυρικό του θάνατο. Επομένως θα αναλυθούν ξεχωριστά. Αυτό σημαίνει πως θα ολοκληρωθεί η επεξεργασία της πρώτης ομάδας και θα ακολουθήσει της δεύτερης.
Πιο αναλυτικά , καταρχήν διαβάζεται όλο το σχετικό καινοδιαθηκικό κείμενο. Αυτό είναι απαραίτητο για να μπορέσει ο μαθητής να αποκτήσει μία συνθετική εικόνα των γεγονότων. Εδώ θα πρέπει να γίνουν και οι διευκρινίσεις/επεξηγήσεις (άγνωστες λέξεις, ιστορικές, γεωγραφικές κοκ παρατηρήσεις) που θα βοηθήσουν στην κατανόησή του.
Κατόπιν οι μαθητές χωρίζονται σε δύο ομάδες και η κάθε μία αναλαμβάνει να επεξεργαστεί ένα μέρος από το κείμενο και ένας εκπρόσωπος να το παρουσιάσει στην τάξη. Η μία θα δουλέψει με τους στ. Μτ. 3,1-9 και η άλλη με τους Λκ. 3,10-16 ∙Μτ. 3,11.
Από τη συζήτηση θα προκύψει το συμπέρασμα πως ο Ιωάννης ήταν μία χαρισματική προσωπικότητα και αποτέλεσε το σύνδεσμο μεταξύ Παλαιάς και Καινής Διαθήκης με το αποκαλυπτικό του κήρυγμα που είχε ως κέντρο της τη μετάνοια, γιατί η Βασιλεία του Θεού είχε φτάσει. Η παρέμβαση του διδάσκοντα σε αυτό το στάδιο είναι η χρήση του Power Point που θα παρουσιάζει χάρτη της ρωμαϊκής επαρχία της Ιουδαίας, εικόνες της ερήμου της Ιουδαίας, του φρουρίου της Μασάντα (που συνδέονταν με την περιοχή της δράσης του Βαπτιστή και ήταν κατοικία των Ηρωδών),  καθώς και την εικόνα του Ιωάννη, η οποία θα λειτουργήσει βοηθητικά στην περιγραφή που κάνουν γι’ αυτόν οι ευαγγελικοί στίχοι. Στην παρουσίαση χρησιμοποιούνται, με τη σειρά που ακολουθεί, οι παρακάτω εικόνες και χάρτες:



Η ίδια ακριβώς διαδικασία θα εφαρμοστεί και για την επεξεργασία της δεύτερης ενότητας. Οι μαθητές χωρίζονται και πάλι σε δύο ομάδες και η κάθε μία παρουσιάζει στην τάξη τα συμπεράσματά τους. Η πρώτη θα ασχοληθεί με τους στ. Λκ. 3,19-20∙ Λκ. 7, 24-28 και η άλλη με τους στ. Μκ. 6,19-28 ∙ Μτ. 14, 12. Το συμπέρασμα θα είναι πως η αντιπαλότητα των Ηρωδών εναντίον του Ιωάννη είχε ως βάση της τον ηθικό έλεγχο που τους έκανε ο Βαπτιστής. Φυσικά θα τονιστεί πως σε μία περιοχή με έντονο το θρησκευτικό χρωματισμό αυτό θα είχε και πολιτικές προεκτάσεις, κάτι που άλλωστε συμβαίνει και σήμερα, ακόμη και σε χώρες που διακρίνονται για την ανοχή τους για παρόμοια θέματα.
Στο Power Point θα παρουσιαστούν πίνακας ζωγραφικής με το γνωστό χορό της Σαλώμης και η βυζαντινή εικόνα με την αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου.




Στη συνέχεια, αφού τελειώσει η προσφορά δίνεται στους μαθητές το παρακάτω σταυρόλεξο που θα δημιουργηθεί με το πρόγραμμα Hot Potatoes. Προηγουμένως, κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας της διδασκαλίας, αφού τελειώσει η διαδικασία κατασκευής του από τον διδάσκοντα, αυτό αποθηκεύεται με το όνομα Ιωάννης Βαπτιστής. Στη συνέχεια από το Αρχείο του Hot Potatoes ανοίγεται η επιλογή Δημιουργία σελίδας web – σελίδα web για v6 browsers. Το αρχείο  web που δημιουργείται αποθηκεύεται με το όνομα Βαπτιστής.
Οι ορισμοί του είναι οι εξής:
ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ:
2         Σε αυτόν τον ποταμό βάπτιζε ο Ιωάννης
3.    Ο Ιωάννης εμφανίστηκε στην έρημο της……………
  1. Αυτές ήταν η τροφή για τον Ιωάννη
  2. Τα ρούχα που φορούσε ο Ιωάννης ήταν από τρίχες ……

ΚΑΘΕΤΑ
  1. Ο Ηρώδης Αντίπας την είχε για γυναίκα του, ενώ ήταν γυναίκα του αδελφού του
6   Για τον Ιωάννη είχε προφητέψει ο προφήτης ……..(να γραφεί το όνομά του στην  ονομαστική)
 (Οι λύσεις του σταυρολέξου είναι οι εξής: 2Οριζόντια: Ιορδάνης ,  3Οριζόντια: Ιουδαίας, 4Οριζόντια: Ακρίδες, 5Οριζόντια: Καμήλας, 1Κάθετα: Ηρωδιάδα, 6Κάθετα: Ησαΐας,)

Το σταυρόλεξο προβάλλεται σε όλη την τάξη. Οι προσπάθειες για τη λύση του θα δημιουργήσουν μία ευχάριστη ατμόσφαιρα «παιδαγωγικού παιχνιδιού» και ένα πνεύμα συνεργασίας των παιδιών, αφού όλα τα παιδιά θα παροτρύνονται και όλα θα προσπαθούν να δώσουν τις λύσεις στους ορισμούς.
Η προσφορά της διδακτικής ενότητας τελειώνει με την ανακεφαλαίωση που θα γίνει από τον διδάσκοντα. Με λίγα λόγια συνθέτει τις γνώσεις και τις δεξιότητες που αποκτήθηκαν από τους μαθητές. Θα ειπωθούν τα εξής:
«Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής στο κήρυγμά του προέτρεπε τα πλήθη που τον άκουγαν να μετανοήσουν γιατί θα έρχονταν η Βασιλεία του Θεού. Τον επισκέπτονταν άτομα από όλες τις θρησκευτικές και κοινωνικές ομάδες που τα βάπτιζε στα νερά του Ιορδάνη στην έρημο της Ιουδαίας.
Επειδή έλεγχε τους Ηρώδες για τα παραπτώματά τους βρήκε τραγικό τέλος μετά από προτροπή της Ηρωδιάδας στον τετράρχη της Γαλιλαίας Ηρώδη Αντίπα. Σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία  είναι ο τελευταίος προφήτης και Πρόδρομος του Χριστού».

[ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1.
ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΤΗ

Ο Ηρώδης Αντίπας (4 π.Χ.-39 μ.Χ.), που σκότωσε τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, είχε τον τίτλο του Τετράρχη και διοικούσε, με τη ρωμαϊκή προστασία, τις περιοχές της Παλαιστίνης Γαλιλαία και της Περαία. Ο Ιησούς τον χαρακτήρισε «αλεπού» (Λκ. 13,32) γεγονός που φανερώνει το χαμηλό και πονηρό επίπεδο του χαρακτήρα του.
Η Ηρωδιάδα ήταν κόρη του ετεροθαλή αδελφού του Αριστόβουλου και αρχικά ήταν σύζυγος ενός άλλου ετεροθαλή αδελφού του Ηρώδη, του Ηρώδη Φιλίππου.
Για τον Ιωάννη τον Βαπτιστή υπάρχει η εξής μαρτυρία του Ιουδαίου ιστορικού Ιώσηπου:
«Σε κάποιους από τους Ιουδαίους φάνηκε πως ο Θεός κατέστρεψε το στρατό του Ηρώδη (Αντίπα όταν πολεμούσε με το στρατό του βασιλιά Αρέτα), και μάλιστα δίκαια, εξαιτίας της τιμωρίας που είχε επιβάλλει στον Ιωάννη τον αποκαλούμενο Βαπτιστή. Γιατί ο Ηρώδης τον είχε σκοτώσει, αν και ήταν καλός άνθρωπος και παρακινούσε τους Ιουδαίους να είναι τίμιοι, να είναι δίκαιοι στις μεταξύ τους συναλλαγές και ευσεβείς προς το Θεό και πράττοντας έτσι να βαπτίζονται……Επειδή πολλοί ήταν εκείνοι που άκουγαν τους λόγους του, φοβήθηκε ο Ηρώδης μήπως οι άνθρωποι που τον ακολουθούσαν του εναντιωθούν…..(Γι’ αυτό ο Ιωάννης) μεταφέρθηκε δεμένος στο φρούριο του Μαχαιρούντα και σε αυτό εκτελέστηκε». (Ιώσηπος, Ιουδαϊκή Αρχαιολογία ΙΗ΄116-119, μετάφραση)]

ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΚΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΜΑΘΗΜΑ
Οι ΤΠΕ λοιπόν, έχουν έναν σημαντικό ρόλο στην πρόσληψη των διδακτικών αγαθών του βιβλικού θρησκευτικού μαθήματος. Επομένως η χρήση τους, που δε θα πρέπει όμως να αποτελεί αυτοσκοπό, είναι πολλαπλά ωφέλιμη κατά τη μαθησιακή διαδικασία (Τζιμογιάννης, 2007).
Στη διδακτική ενότητα, για την οποία έγινε λόγος προηγουμένως, φαίνεται να χρειάζεται τουλάχιστον μία  διδακτική ώρα για την προσφορά των διδακτικών αγαθών. Ο διδάσκων θα πρέπει να διαθέτει έναν  Η/Υ καθώς και προβολέα (projector). Χρησιμοποιήθηκαν, κατά την παρουσίαση, που μπορεί να γίνει στην αίθουσα του τμήματος, βίντεο από την ιστοσελίδα του YouTube, κείμενο της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας που περιέχει το TLG, τα προγράμματα Office Word, Power Point και το Hot Potatoes με το οποίο δημιουργήθηκε σταυρόλεξο.  Οι ΤΠΕ βοήθησαν έτσι στην οπτικοποίηση του μαθήματος, που έγινε περισσότερο προσιτό και ευχάριστο, και ο καθηγητής έβγαλε τα συμπεράσματά του για την ανταπόκριση της τάξης σε αυτά που ήθελε να της προσφέρει.
Πρόκειται δηλαδή για μία κατεξοχήν μαθητοκεντρική πρόταση διδασκαλίας αφού όλη η δουλειά γίνεται από τους μαθητές, ενώ ο δάσκαλος της τάξης έχει το ρόλο του συντονιστή. Ειδικά όταν οι ΤΠΕ συνδυαστούν με την επεξεργασία των πηγών που περιέχονται στο σχολικό εγχειρίδιο, τότε ο ενεργός ρόλος των παιδιών είναι απόλυτος, γεγονός που έχει θετικά αποτελέσματα στην προσέγγιση της γνώσης.

***

Ανακεφαλαιώνοντας, τα τελικά συμπεράσματα είναι τα εξής:
Το βιβλικό θρησκευτικό μάθημα στηρίζεται στην επεξεργασία κειμένων. Για να μπορέσει να έχει μία μαθητοκεντρική μορφή, είναι απαραίτητες οι ΤΠΕ. Έτσι θα διατηρηθεί αμείωτο το ενδιαφέρον των παιδιών, θα είναι ευχάριστο και ελκυστικό, ενώ η χρήση τους θα έχει σημαντική συμβολή και στη γενικότερη επικαιροποίηση των Θρησκευτικών (Fitzgerald, 2000), που ανήκουν στα «παραδοσιακά» μαθήματα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.
Είναι σημαντικό λοιπόν να προσεγγίζονται τα στοιχεία του μαθήματος με προγράμματα του Η/Υ, ιστοσελίδες, εφαρμογές των ΤΠΕ που είναι δημοφιλή στον μαθητόκοσμο. Ο ενθουσιασμός των παιδιών θα είναι μεγάλος, η μάθηση θα συνδεθεί με την καθημερινότητά τους και θα αισθανθούν όμορφα. Ο διδάσκων με αυτό τον τρόπο, «περνάει» στην μεριά των παιδιών, και μιλάει τη γλώσσα τους για να βοηθήσει την ενστάλαξη της γνώσης. Αυτό άλλωστε (δηλαδή η προσπάθεια προσέγγισης με τα μέσα που χρησιμοποιούν οι συνομιλητές μας) είναι και μία βιβλική διαπίστωση του Αποστόλου Παύλου, που τονίζει πως « με όλους έγινα το ίδιο για να τους προσεγγίσω (:σώσω)» (Α΄Κορ. 9,22).  Δε χρειάζεται βέβαια να τονιστεί, για μία ακόμη φορά, πως η χρήση των ΤΠΕ είναι «μέσον» για να επιτευχθεί ο στόχος που είναι η πρόσκτηση των διδακτικών αγαθών. Δεν αποτελούν δηλαδή αυτοσκοπό.
Ο ρόλος του διδάσκοντα παραμένει, χωρίς αμφιβολία,  σημαντικός (Watson & Thompson, 20072). Είναι αυτός που θα επιλέξει και θα διαμορφώσει ανάλογα τα λογισμικά και τα προγράμματα των ΤΠΕ που θα χρησιμοποιήσει, ενώ θα κάνει το ίδιο και με τις τοποθεσίες web που θα θεωρήσει πως του χρειάζονται. Κατά την προσφορά του μαθήματος όμως δίνει μόνο τα ερεθίσματα στους μαθητές, οι οποίοι είναι οι πρωταγωνιστές της  διαδικασίας.
Τελειώνοντας να τονιστεί πως η χρηστικότητα και η αμεσότητα των ΤΠΕ είναι, κατά τη γνώμη μου, τα μεγάλα «δώρα» που προσφέρουν στην εκπαίδευση. Ειδικά για ένα μάθημα «κειμένου» όπως είναι το βιβλικό θρησκευτικό μάθημα είναι απαραίτητες και για την προσέγγισή του, όσο και για την ευχάριστη παρουσίασή του.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
  1. Γριζοπούλου Όλγα & Καζλάρη Πηγή (2006), Θρησκευτικά Α΄ Γυμνασίου. Παλαιά Διαθήκη. Η προϊστορία του Χριστιανισμού, Αθήνα: ΟΕΔΒ
  2. Fitzgerald Timothy (2000),  The Ideology of Religious Studies, New York: Oxford University Press
  3. Lévy Pierre (2001). Cyberculture, trans. Bononno Robert. Minneapolis MN: University of Minnesota Press
  4. Marino Joseph S. (1983), Biblical themes in religious education, Birmingham Alabama: Religious  Education Press
  5. Τζιμογιάννης Αθανάσιος (2007). Το παιδαγωγικό πλαίσιο αξιοποίησης των ΤΠΕ ως εργαλείο κριτικής και δημιουργικής σκέψης. Στο Κουλαϊδής Βασίλης (επιμέλεια) Σύγχρονες Διδακτικές Προσεγγίσεις για την Ανάπτυξη Κριτικής-Δημιουργικής Σκέψης για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση (σελ. 333-354). Αθήνα: ΟΕΠΕΚ
  6. Τσανανάς Γεώργιος & Μπάρλος Απόστολος (2006), Θρησκευτικά Β΄ Γυμνασίου. Καινή Διαθήκη. Ο Ιησούς Χριστός και το έργο του, Αθήνα: ΟΕΔΒ
  7. Watson, Brenda & Thompson Penny (20072), The effective teaching of religious education, London: Pearson Education
  8. Worth Roland H. (2002), Biblical studies on the internet: a resource guide, Jefferson North Carolina: McFarland & Company