Η παραβολή του Τελώνη και του Φαρισαίου (Λκ 18:9-14)

 

Ένα ισχυρό κείμενο της Καινής Διαθήκης που ανατρέπει τις κοινωνικές και θρησκευτικές συμβάσεις.

---

1. Το Ιστορικό και Κοινωνικό Πλαίσιο

Για να κατανοήσουμε το "σοκ" που προκάλεσε η παραβολή στους ακροατές του Ιησού, πρέπει να δούμε τους χαρακτήρες στον 1ο μ.Χ. αιώνα:

Ο Φαρισαίος: Ο «Άγιος» της εποχής

Οι Φαρισαίοι ήταν θρησκευτική ελίτ. Άνθρωποι με βαθιά γνώση του Νόμου, εξαιρετικά τυπικοί στα καθήκοντά τους και ηθικά άμεμπτοι στα μάτια της κοινωνίας. Στην παραβολή, ο Φαρισαίος δεν λέει ψέματα· όντως νηστεύει και προσφέρει το δέκατο της περιουσίας του. Το πρόβλημά που αναδεικνύει η παραβολή είναι η αυτοδικαίωση και η περιφρόνηση των άλλων.

Ο Τελώνης: Ο «Προδότης» και «Αμαρτωλός»

Οι τελώνες ήταν εισπράκτορες φόρων για λογαριασμό των Ρωμαίων κατακτητών και  θεωρούνταν:

• Προδότες του έθνους τους, αφού εισέπρατταν φόρους όχι για το Ναό των Ιεροσολύμων αλλά για τον κατακτητή
• Κλέφτες, καθώς συνήθως εισέπρατταν παραπάνω χρήματα για προσωπικό κέρδος.
• Ακάθαρτοι, λόγω της επαφής τους με τους Ρωμαίους. Για έναν Ιουδαίο της εποχής, ο τελώνης βρίσκονταν ουσιαστικά στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της κοινωνικής και ηθικής κλίμακας.

---

2. Μηνύματα για τον Σύγχρονο Άνθρωπο

Η παραβολή παραμένει επίκαιρη καθώς αγγίζει την ουσία της ανθρώπινης ψυχολογίας και πνευματικότητας.

Α. Η παγίδα της «Ηθικής Ανωτερότητας»

Σήμερα, ο "φαρισαϊσμός" δεν είναι μόνο θρησκευτικό φαινόμενο. Εμφανίζεται στα social media, στην πολιτική και στις κοινωνικές ομάδες, όπου οι άνθρωποι συχνά παρουσιάζουν έναν "τέλειο" εαυτό, κατακρίνοντας όσους δεν συμφωνούν με τα δικά τους πρότυπα. Η παραβολή μας διδάσκει ότι μόνο η τυπική τήρηση κανόνων δεν έχει αξία, ειδικά  αν συνοδεύεται από έπαρση.

Β. Η δύναμη της Αυτογνωσίας και της Ταπεινότητας

Ο Τελώνης δικαιώνεται για τη στάση του:

• Στέκεται μακριά, αναγνωρίζοντας την απόσταση από το ιδανικό.
• Δεν συγκρίνει τον εαυτό του με κανέναν άλλο.
• Ζητά απλώς έλεος. Σε μια εποχή που μας πιέζει να είμαστε "πρώτοι" και "αλάθητοι", η παραβολή προτείνει την αποδοχή της τρωτότητάς μας ως το μόνο δρόμο για την εσωτερική ειρήνη και την πραγματική επικοινωνία με το Θείο ή τον συνάνθρωπο.

Γ. Η ανατροπή των Στερεοτύπων

Ο Ιησούς σοκάρει λέγοντας ότι αυτός που αρχικά θεωρούνταν ο "κακός" έφυγε δικαιωμένος, ενώ ο "καλός" όχι. Το μήνυμα είναι ουσιαστικά μια διαχρονική υπενθύμιση να μην κρίνουμε τους ανθρώπους από την εξωτερική τους εμφάνιση ή την κοινωνική τους ταμπέλα.

«Πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται.» (Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος τον ταπεινώνει θα υψωθεί).

1. Ανάλυση Συμβολισμών και Φράσεων

Κάθε λεπτομέρεια στο κείμενο του Λουκά έχει θεολογικό και ψυχολογικό βάθος.

• «Σταθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσηύχετο» (Ο Φαρισαίος): Ο Φαρισαίος δεν μιλούσε στον Θεό, αλλά στον εαυτό του. Η προσευχή του ήταν ένας εσωτερικός μονόλογος αυτοθαυμασμού. Ο Θεός γίνονταν έτσι ο θεατής του «εγώ» του.
• «Μακρόθεν ἑστώς» (Ο Τελώνης): Η στάση του δηλώνει τη συναίσθηση της αναξιότητάς του. Δεν πλησιάζει στο ιερό, νιώθοντας ότι η αμαρτία του τον έχει αποκόψει. Αυτή η απόσταση, όμως, γίνεται γέφυρα για να προσεγγίσει το Θεό.
• «Οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι»: Η αδυναμία του να σηκώσει τα μάτια ψηλά φανερώνει την απόλυτη ντροπή και τη συντριβή. Σε αντίθεση με τον Φαρισαίο που κοιτάζει «αφ' υψηλού», ο Τελώνης κοιτάζει την αδυναμία του.
• «Ἔτυπτεν εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ»: Μια χειρονομία βαθιάς οδύνης. Το στήθος (η καρδιά) θεωρούνταν πηγή των αποφάσεων και των επιθυμιών. Κτυπώντας το στήθος του, ο Τελώνης «τιμωρεί» συμβολικά την πηγή της αμαρτίας του.
• «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ»: Χρησιμοποιεί το οριστικό άρθρο «τῷ ἁμαρτωλῷ» (στον αμαρτωλό). Δεν λέει «είμαι ένας αμαρτωλός ανάμεσα σε πολλούς», αλλά «είμαι ο αμαρτωλός», σαν να μην υπάρχει άλλος μεγαλύτερος από αυτόν.
•  

 

2. Η Παραβολή στην Τέχνη και τη Λογοτεχνία

Η αντίθεση μεταξύ του «δικαίου» Φαρισαίου και του «αμαρτωλού» Τελώνη αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για αιώνες:

• Ζωγραφική:
• Πολλοί καλλιτέχνες, όπως ο Rembrandt και ο James Tissot, εστίασαν στη δραματική αντίθεση των σωμάτων. Ο Φαρισαίος απεικονίζεται συνήθως όρθιος, φωτισμένος, με πλούσια ενδύματα, ενώ ο Τελώνης στις σκιές, σκυφτός, σε μια γωνία του Ναού.
• Στη Βυζαντινή αγιογραφία, η σκηνή είναι κλασική στην εικονογράφηση του Τριωδίου, τονίζοντας την πνευματική κατάσταση των δύο προσώπων μέσα από τη γραμμικότητα και την έκφραση.
• Λογοτεχνία:
• Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Είναι ο κορυφαίος αναλυτής του δίπολου, όπως και στο «Μέγα Ιεροεξεταστή». Στο έργο του «Αδελφοί Καραμάζοφ» ή στο «Έγκλημα και Τιμωρία», οι ήρωες που σώζονται είναι σχεδόν πάντα «Τελώνες» που έχουν τη δύναμη να πουν το «ίλασθητί μοι», ενώ οι ηθικοί και ορθολογιστές συχνά παγιδεύονται στον φαρισαϊσμό τους.
• Βίκτωρ Ουγκώ: Στους «Αθλίους», ο επιθεωρητής Ιαβέρης ενσαρκώνει αυτόν που αδυνατεί να κατανοήσει τη χάρη και τη μετάνοια, οδηγούμενος τελικά στην κατάρρευση όταν έρχεται αντιμέτωπος με το έλεος.
• Υμνολογία:
• Η Ορθόδοξη Εκκλησία αφιερώνει την πρώτη Κυριακή του Τριωδίου σε αυτή την παραβολή. Οι ύμνοι της ημέρας («Φαρισαίου φύγωμεν την υψηγορίαν...») αποτελούν από μόνοι τους λογοτεχνικά αριστουργήματα που αναλύουν την ψυχολογία της υπερηφάνειας.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Joel B. Green, The Gospel of Luke (New International Commentary on the New Testament), Eerdmans, 1997
• Joachim Jeremias, The Parables of Jesus

:

Λογοτεχνικές & Φιλοσοφικές Πηγές

• Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Αδελφοί Καραμάζοφ: Ειδικά τα κεφάλαια που αφορούν τον Γέροντα Ζωσιμά, όπου αναλύεται η έννοια της «καθολικής ευθύνης» και της ταπεινοφροσύνης σε αντίθεση με τον ηθικισμό.
• Βίκτωρ Ουγκώ, Οι Άθλιοι

Η Σύνθεση ως Πολιτισμικό Κατόρθωμα: Η Κληρονομιά των Τριών Ιεραρχών στον Σύγχρονο Κόσμο

Εισαγωγή: Η Ιστορική Τομή του 4ου Αιώνα

Όταν αναφερόμαστε στους Τρεις Ιεράρχες, συχνά εγκλωβιζόμαστε σε μια στερεότυπη προσέγγιση που εξαντλείται σε θρησκευτικούς επαίνους. Όμως, αν εξετάσουμε τη δράση τους με την ουδετερότητα του ιστορικού και την περιέργεια του ερευνητή, θα ανακαλύψουμε τρεις προσωπικότητες που ηγήθηκαν μιας από τις σημαντικότερες πολιτισμικές μεταβάσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας.

 

Ο 4ος αιώνας μ.Χ. ήταν μια εποχή ρευστότητας. Ο κλασικός κόσμος έφθινε και ένας νέος κόσμος γεννιόταν. Ο Βασίλειος, ο Γρηγόριος και ο Ιωάννης δεν υπήρξαν απλοί θεολόγοι, αλλά οι αρχιτέκτονες μιας γέφυρας ανάμεσα στον ελληνικό ορθολογισμό και τη χριστιανική ηθική. Η γιορτή των Γραμμάτων, λοιπόν, δεν είναι μια τυπική τελετή, αλλά μια αφορμή να αναλογιστούμε την αξία της σύνθεσης, της κριτικής σκέψης και της κοινωνικής ευθύνης.

 

Ενότητα 1: Η Μεθοδολογία της Επιλεκτικής Πρόσληψης

Η πρώτη μεγάλη προσφορά των Τριών Ιεραρχών αφορά την εκπαιδευτική μεθοδολογία. Σε ένα περιβάλλον έντονων φανατισμών, όπου πολλοί πρότειναν την πλήρη απόρριψη της «θυραθεν» (εξωτερικής) παιδείας, εκείνοι πρόταξαν τη λογική της επιλογής.

 

Ο Μέγας Βασίλειος, στο έργο του «Προς τους Νέους», εισήγαγε μια ρητορική που παραμένει επίκαιρη σε κάθε εποχή πληροφοριακού καταιγισμού:

 

«Ώσπερ της ροδωνιάς του άνθους δρεψάμενοι, τας ακάνθας εκκλίνομεν, ούτω και επί των τοιούτων λόγων, όσον χρήσιμον καρπωσάμενοι, το βλαβερόν φυλαξώμεθα.» (Όπως από την τριανταφυλλιά  κόβουμε το λουλούδι αποφεύγοντας τα αγκάθια, έτσι και από τα κείμενα κρατάμε ό,τι είναι χρήσιμο και προφυλασσόμαστε από το βλαβερό.)

 

Αυτή η θέση δεν είναι μια απλή συμβουλή· είναι μια γνωσιολογική στάση. Οι Ιεράρχες υποστήριξαν ότι η γνώση δεν έχει ιδιοκτήτη και ότι ο καλλιεργημένος άνθρωπος οφείλει να αναζητά την αλήθεια παντού —στη φιλοσοφία, στην ποίηση, στις φυσικές επιστήμες— χρησιμοποιώντας την κρίση του ως φίλτρο. Αυτή η «μέθοδος της μέλισσας» αποτέλεσε τη βάση για τη διάσωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

 

Ενότητα 2: Από τη Θεωρία στη Δομική Κοινωνική Παρέμβαση

Η δεύτερη πτυχή που αξίζει να εξεταστεί είναι η μετατροπή της ιδέας σε υποδομή. Ο Μέγας Βασίλειος δεν περιορίστηκε στη θεωρητική ανάλυση της αλληλεγγύης. Ίδρυσε τη «Βασιλειάδα», ένα καινοτόμο για την εποχή συγκρότημα κοινωνικής πρόνοιας.

 

Η Βασιλειάδα δεν ήταν ένας χώρος παροχής ελεημοσύνης, αλλά ένας οργανισμός που περιλάμβανε νοσοκομεία, ξενώνες και τεχνικές σχολές. Για πρώτη φορά στην ιστορία, η φροντίδα του αδύναμου οργανώθηκε με όρους συστηματικής διοίκησης.

 

Αυτή η προσέγγιση αναδεικνύει μια ουσιαστική πτυχή της παιδείας: η γνώση που δεν επιστρέφει στην κοινωνία ως έργο, παραμένει ημιτελής. Οι Τρεις Ιεράρχες πίστευαν ότι ο διανοούμενος έχει χρέος να παρεμβαίνει στην πραγματικότητα, βελτιώνοντας τις συνθήκες διαβίωσης του συνόλου.

 

Ενότητα 3: Ο Λόγος ως Εργαλείο Ελέγχου της Εξουσίας

Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος μεταφέρει τη δράση στο πεδίο της κοινωνικής κριτικής και της παρρησίας. Η ρητορική του δεινότητα δεν χρησιμοποιήθηκε για τον εντυπωσιασμό των πληθών, αλλά για την ανάδειξη των ανισοτήτων.

 

Η θέση του για την ιδιοκτησία και την κοινωνική δικαιοσύνη ήταν ριζοσπαστική:

 

«Μη τοίνυν νομίζετε την ελεημοσύνην είναι δόσιν, αλλά ανάδοσιν... Ει γαρ και σον έστι το κτήμα, αλλ’ η χρήσις κοινή.» (Μη νομίζετε πως η προσφορά είναι δωρεά, αλλά επιστροφή οφειλής... Γιατί ακόμα κι αν η ιδιοκτησία είναι δική σου, η χρήση της ανήκει σε όλους.)

 

Με αυτή τη δήλωση, ο Χρυσόστομος αμφισβητεί την απόλυτη φύση του πλούτου και εισάγει την έννοια της κοινωνικής ανταποδοτικότητας. Η σύγκρουσή του με την πολιτική εξουσία της εποχής του αναδεικνύει τον ρόλο του μορφωμένου ανθρώπου ως «συνείδησης» της κοινωνίας, που δεν διστάζει να ελέγξει την αυθαιρεσία των ισχυρών, ακόμη και με προσωπικό κόστος.

 

Ενότητα 4: Η Εσωτερικότητα και η Αξία του Ατόμου

Αν ο Βασίλειος ήταν ο οργανωτής και ο Ιωάννης ο ρήτορας, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ήταν ο στοχαστής της εσωτερικότητας. Σε μια εποχή μαζικών κινημάτων, ο Γρηγόριος εστίασε στην αξία της μονάδας και της εσωτερικής καλλιέργειας.

 

Η δική του συμβολή στην παιδεία είναι η ανάδειξη της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ των ανθρώπων. Η βαθιά του φιλία με τον Βασίλειο παραμένει ένα ιστορικό παράδειγμα πνευματικής συνεργασίας. Ο Γρηγόριος μας δίδαξε ότι η γνώση δεν είναι ένας μοναχικός δρόμος, αλλά μια διαδικασία που απαιτεί διάλογο, αλληλοσεβασμό και αναγνώριση της κοινής ανθρώπινης φύσης.

 

«Τίμα την αρχαίαν ελευθερίαν... ενός γένους είμεθα πάντες.» (Τίμα την αρχέγονη ελευθερία... όλοι ανήκουμε στο ίδιο γένος.)

 

Αυτή η οικουμενική ματιά καταρρίπτει τις διακρίσεις και θέτει ως θεμέλιο της παιδείας τον σεβασμό στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

 

Ενότητα 5: Το Σύγχρονο Διακύβευμα

Γιατί, λοιπόν, το έργο τους παραμένει ουσιαστικό σε μια εποχή τεχνολογικής κυριαρχίας και ψηφιακής μετάβασης;

 

Η απάντηση βρίσκεται στη στάση τους απέναντι στη γνώση. Οι Τρεις Ιεράρχες δεν πρότειναν μια στείρα αποστήθιση κανόνων, αλλά μια ολιστική παιδεία που βασίζεται σε τρεις πυλώνες:

 

Κριτική Αφομοίωση: Την ικανότητα να επιλέγουμε το ωφέλιμο από κάθε πηγή γνώσης.

 

Κοινωνική Εφαρμογή: Τη μετατροπή της θεωρίας σε πράξη για το κοινό καλό.

 

Ηθικό Ανάστημα: Την παρρησία απέναντι στην αδικία και τον σεβασμό στον άνθρωπο.

 

Σήμερα, η πληροφορία είναι άφθονη, αλλά η κρίση είναι συχνά ελλειμματική. Η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία, αλλά ο προσανατολισμός της παραμένει ζητούμενο. Το παράδειγμα των Τριών Ιεραρχών μας θυμίζει ότι η παιδεία είναι ο μόνος μηχανισμός που μπορεί να προσδώσει νόημα και σκοπό στην ανθρώπινη δραστηριότητα.

 

Επίλογος: Η Διαρκής Πρόκληση

Κλείνοντας, η επέτειος των Τριών Ιεραρχών δεν είναι μια επιστροφή στο παρελθόν, αλλά μια πρόκληση για το μέλλον.

 

Τιμούμε τρεις προσωπικότητες που δεν φοβήθηκαν να συνομιλήσουν με το καινούργιο, να αμφισβητήσουν το κατεστημένο και να συνθέσουν αντίθετα ρεύματα. Η παιδεία, όπως εκείνοι τη βίωσαν, είναι μια διαρκής άσκηση ελευθερίας.

 

Ας κρατήσουμε από τη σημερινή ημέρα την ουσία: ότι ο πραγματικά μορφωμένος άνθρωπος είναι εκείνος που διαθέτει την οξύτητα να κατανοεί τον κόσμο, τη δύναμη να τον αλλάζει προς το καλύτερο και τη σεμνότητα να αναγνωρίζει στον συνάνθρωπό του τον ίδιο του τον εαυτό. Αυτή η πνευματική παρακαταθήκη παραμένει η πιο ζωντανή και επίκαιρη πυξίδα μας.

TO ΠΑΛΑΙΟΔΙΑΘΗΚΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΒΑΠΤΙΣΗΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

 H Βάπτιση του Ιησού είναι ιστορικό γεγονός, Αν η ιστορία ήταν επινοημένη, ο συντάκτης δεν θα έβαζε ποτέ τον Μεσσία να βαπτιστεί από το Ιωάννη. Οι Ευαγγελιστές το κατέγραψαν επειδή ήταν πασίγνωστο γεγονός που διατηρήθηκε στη συλλογική μνήμη και ερμηνεύτηκε θεολογικά. Ο Ιησούς δεν είναι ο απόμακρος Μεσσίας, αλλά ταυτίζεται πλήρως με την αμαρτωλή ανθρωπότητα («εκπλήρωση πάσης δικαιοσύνης»).

Για να γίνουν κατανοητές οι καταγραφές και τα θαυμαστά που συμβαίνουν να τονιστεί ότι η Βάπτιση του Ιησού παρουσιάζεται από τους Ευαγγελιστές ως η εκπλήρωση και η υπέρβαση της αρχαίας τελετής στέψης των βασιλιάδων του βιβλικού Ισραήλ.

Στην Παλαιά Διαθήκη, η τελετή ενθρόνισης του νέου βασιλιά περιλάμβανε χρίση με αγιασμένο λάδι και απαγγελία ψαλμών που τόνιζαν την Υιοθεσία από τον Θεό. Ο Προφήτης έχριε τον Βασιλιά με ελαιόλαδο (σύμβολο της χάριτος του Θεού) στο κεφάλι. Στον Ιορδάνη, ο Ιησούς δεν χρίεται με λάδι από ανθρώπινο χέρι, αλλά χρίεται απευθείας με το Άγιο Πνεύμα “Ιησοῦν τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ, ὡς ἔχρισεν αὐτὸν ὁ θεὸς πνεύματι ἁγίῳ καὶ δυνάμει, ..”

Η φωνή από τον ουρανό («Συ εί ο Υιός μου ο αγαπητός...») δεν είναι τυχαία. Είναι άμεση αναφορά στον Ψαλμό 2,7, ο οποίος διαβαζόταν κατά την ενθρόνιση των βασιλιάδων της Ιουδαίας:

"Κύριος είπε προς με: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα." (Ψαλμός 2:7)

Οι Ευαγγελιστές λοιπόν καταγράφουν τη Βάπτιση για να δείξουν ότι ο Ιησούς είναι ο αναμενόμενος "Χριστός" (Κεχρισμένος Βασιλιάς), και ο Καινούριος Κόσμος είναι ήδη παρόν.

Η φράση «Συ εί ο Υιός μου ο αγαπητός, εν σοι ευδόκησα» λειτουργεί ουσιαστικά ως ένα «θεολογικό μωσαϊκό». Η  φωνή του Πατέρα στον Ιορδάνη συνθέτει τρεις διαφορετικές παραδόσεις  της Παλαιάς Διαθήκης και  αποκαλύπτει ότι ο Ιησούς δεν είναι απλώς ένας Βασιλιάς (όπως είδαμε πριν), αλλά ένας Βασιλιάς που πρόκειται να θυσιαστεί για το καλό της ανθρωπότητας.

Ας δούμε τα τρία επίπεδα που συνθέτουν τη Βάπτιση :

 

1. Ο Βασιλιάς (Ψαλμός 2:7)

Η φράση: "Συ εί ο Υιός μου..."

Η Πηγή: Ο Βασιλικός Ψαλμός της ενθρόνισης.

Το Νόημα: Ο Ιησούς αναγνωρίζεται ως ο Μεσσίας, ο Κεχρισμένος, o Αρχηγός της Βασιλείας του Θεού.

 

2. Ο Νέος Ισαάκ (Γένεσις 22:2)

Η φράση: "...ο αγαπητός"

Η Πηγή: Η εντολή του Θεού στον Αβραάμ: "Λάβε τον υιόν σου τον αγαπητόν, τον οποίον ηγάπησας, τον Ισαάκ... και πρόσφερε αυτόν εις ολοκαύτωμα".

Η Σύνδεση: Στην ιουδαϊκή σκέψη, ο όρος "αγαπητός" (εβραϊκά yachid, που σημαίνει και "μοναδικός") είναι τεχνικός όρος που συνδέεται άμεσα με τη θυσία.

Το Νόημα: Χρησιμοποιώντας αυτή τη λέξη, ο Θεός Πατέρας δεν εκφράζει απλώς συναισθηματική αγάπη. Δηλώνει ότι ο Ιησούς είναι ο Νέος Ισαάκ. Όπως ο Αβραάμ δεν λυπήθηκε τον γιο του, έτσι και ο Θεός προσφέρει τον Υιό Του για θυσία.

Η Βάπτιση δηλαδή προεικονίζει τον Σταυρό. Η κατάδυση στο νερό συμβολίζει τον θάνατο/ταφή και η ανάδυση την ανάσταση.

 

3. Ο Πάσχων Δούλος (Ησαΐας 42:1)

Η φράση: "...εν σοι ευδόκησα" (δηλαδή: σε σένα βρήκα ανάπαυση).

Η Πηγή: Η αρχή των περίφημων ασμάτων του "Δούλου του Κυρίου" στον Ησαΐα: "Ιδού ο παις μου... η ψυχή μου ευδόκησεν εις αυτόν".

Το Νόημα: Η μεγάλη ανατροπή. Ο Ιησούς είναι μεν Βασιλιάς (Ψαλμός 2), αλλά δεν θα επιβληθεί με τη βία. Θα δράσει ως ο ταπεινός "Δούλος του Γιαχβέ" που θα σηκώσει τις αμαρτίες του λαού και θα υποφέρει γι' αυτές (Ησαΐας 53).

 

 

 

 

 

H προέλευση του ταμπού της κατανάλωσης χοιρινού κρέατος

 Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο για την απαγόρευση της κατανάλωσης χοιρινού κράτος στη Μέση Ανατολή. Για να το διαβάσετε πατήστε archaeology.org/  

Σκέψεις για την έννοια του χρόνου στην ψηφιακή εποχή

 

Η αντίστροφη μέτρηση για την αλλαγή του χρόνου είναι μία δυνατή παγκόσμια τελετουργία. 10, 9, 8... Εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη συντονίζονται στο ίδιο δευτερόλεπτο. Για μια στιγμή, κρατάμε όλοι μαζί την ανάσα, περιμένοντας το «μηδέν».

Αλλά τι ακριβώς γιορτάζουμε; Την αλλαγή ενός ψηφίου στο ημερολόγιο ή κάτι βαθύτερο; Η Πρωτοχρονιά είναι η ιδανική αφορμή για να επαναπροσδιορίσουμε τη σχέση μας με μία παρεξηγημένη έννοια της ζωής μας: τον Χρόνο. Σε έναν κόσμο που τρέχει με ταχύτητες οπτικών ινών, η αίσθηση του χρόνου έχει αλλάξει δραματικά. Και ίσως, το μεγαλύτερο resolution να είναι η ανάκτηση του παρόντος μας.

 

Η Ψευδαίσθηση της «Νέας Αρχής»

Η 1η Ιανουαρίου σίγουρα είναι ανθρώπινη εφεύρεση. Το σύμπαν δεν γνωρίζει ημερολόγια, ούτε Δευτέρες, ούτε Πρωτοχρονιές. Ωστόσο, ψυχολογικά, έχουμε απόλυτη ανάγκη αυτό το ορόσημο αφού λειτουργεί ως «κοινωνικό restart». Είναι η συλλογική μας άδεια να αφήσουμε πίσω τα βάρη του παρελθόντος και να πούμε στον εαυτό μας ότι «τώρα όλα μπορούν να γίνουν αλλιώς». Αυτή η ψευδαίσθηση είναι χρήσιμη, αφού πάντα περιμένουμε την «κατάλληλη» στιγμή για να ζήσουμε, ξεχνώντας ότι η ζωή μάλλον συμβαίνει στις άβολες μέρες ενός  Νοέμβρη και όχι μόνο στις γιορτές.

Χρόνος vs Καιρός: Το αρχαίο μάθημα

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν δύο λέξεις για τον χρόνο, μια διάκριση που έχουμε ξεχάσει στη σύγχρονη εποχή των smartwatches:

1. Ο Χρόνος: Η ποσοτική μέτρηση. Το ρολόι που τρέχει, η προθεσμία, το ημερολόγιο. Είναι αμείλικτος και γραμμικός.
2. Ο Καιρός: Η ποιοτική στιγμή. Η κατάλληλη ευκαιρία, η στιγμή που χάνεσαι σε μια συζήτηση, που κοιτάς ένα ηλιοβασίλεμα και ξεχνάς να κοιτάξεις το κινητό σου.

Σήμερα, ζούμε σε «αναζήτηση του χαμένου καιρού» για να θυμηθούμε τον Proust. Είναι αναγκαίο λοιπόν να θυμηθούμε ότι έχει η ποιότητα την αξία της

Η «Φτώχεια του Χρόνου» (Time Poverty)

Χωρίς αμφιβολία οι καιροί είναι «παράδοξοι» (:).  Χρησιμοποιούνται εφαρμογές delivery, AI βοηθοί και ταχύτατο ίντερνετ – όλα σχεδιασμένα για να «γλιτώνουν χρόνο». Κι όμως, η πίεση διαρκώς αυξάνει.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται Time Poverty. Όσο περισσότερη προσπάθεια γίνεται να «στριμωχτούν»  δραστηριότητες μέσα στη μέρα, τόσο ο χρόνος μοιάζει να συρρικνώνεται. Η Πρωτοχρονιά πρέπει να θυμίζει πως ο χρόνος δεν είναι χρήμα (όπως ακούγεται). Ο χρόνος είναι η ίδια η ζωή. Το χρήμα αποθηκεύεται, ο χρόνος όχι. Ξοδεύεται τη στιγμή που τον λαμβάνεις.

 

Σκέψεις για τη Νέα Χρονιά

Αντί για μεγαλόπνοους στόχους που θα ξεχαστούν μέχρι τον Φεβρουάριο, νομίζω ότι μπορούμε να  υιοθετήσουμε τρεις αλλαγές νοοτροπίας:

• Αντί για τον Φόβο Μήπως Χάσουμε Κάτι (Fear Of Missing Out), ας αγκαλιάσουμε τη Χαρά Του Να Χάνουμε Κάτι (Joy Of Missing Out). Δεν χρειάζεται να είμαστε παντού, ούτε να έχουμε άποψη για όλα. Η ηρεμία απαιτεί επιλεκτικότητα.
• Monotasking: Η πολυδιάσπαση είναι ο κλέφτης του χρόνου. Όταν τρώμε, τρώμε. Όταν μιλάμε με φίλους, ακούμε. Η παρουσία είναι το καλύτερο δώρο.
• Συγχώρεση του εαυτού μας: Ο χρόνος είναι αδυσώπητος μόνο όταν κοιτάμε πίσω με τύψεις. Η Πρωτοχρονιά είναι μια υπενθύμιση ότι το μέλλον είναι ακόμη άγραφο.

Το δώρο του Τώρα

Καθώς τα πυροτεχνήματα θα φωτίζουν τον ουρανό, ας θυμηθούμε ότι δεν περνάει ο χρόνος. Εμείς περνάμε μέσα από τον χρόνο.

Ας μην ευχηθούμε λοιπόν απλώς «χρόνια πολλά». Ας ευχηθούμε «χρόνια γεμάτα». Ας υποσχεθούμε στον εαυτό μας λιγότερες οθόνες και περισσότερα βλέμματα. Λιγότερο άγχος για το αύριο και περισσότερη εκτίμηση για το σήμερα.

Γιατί τελικά, η μόνη στιγμή που μας ανήκει πραγματικά, είναι αυτή που διαβάζεις τώρα.

Καλή Χρονιά!

 

Κατανοώντας το ιστορικό πλαίσιο της Γέννησης

 

Στις ευαγγελικές  αφηγήσεις για τη Γέννηση του Μεσσία η θεολογία συναντά την αρχαιολογία, η αστρονομία τη γραμματολογία, η ρωμαϊκή κυριαρχία στην Παλαιστίνη την εσχατολογία. Η ιστορική έρευνα (Quest for the Historical Jesus) αποκαλύπτει ένα σύνθετο και ενδιαφέρον υπόβαθρο που, εκτός των άλλων,  επικεντρώνεται και στα εξής

Το Πρόβλημα της Χρονολόγησης: Πότε γεννήθηκε πραγματικά ο Ιησούς;

Είναι γνωστό ότι ο Ιησούς Χριστός δεν γεννήθηκε το έτος "0" ή το "1" μ.Χ. Το τρέχον ημερολογιακό  σύστημα βασίστηκε στους υπολογισμούς του μοναχού Διονυσίου του Μικρού (6ος αιώνας), ο οποίος μεταχρονολόγησε τουλάχιστον 4 έως 7 έτη.

Οι πηγές συμφωνούν ότι ο Ιησούς γεννήθηκε όταν στην Παλαιστίνη βασίλευε ο socius et amicus Populi Romani (: «σύμμαχος και φίλος του Ρωμαϊκού λαού» . Ο τίτλος του είχε δοθεί από την αυτοκρατορία).  Ηρώδης. Ωστόσο, όπως είναι γνωστό, πέθανε το 4 π.Χ. (σύμφωνα με τον ιστορικό Ιώσηπο). Οπότε η Γέννηση  προφανώς πρέπει να τοποθετηθεί πριν από το έτος 4 πΧ, μάλλον μεταξύ 7 και 4 π.Χ.

Η ημερομηνία της Γέννησης 25 Δεκεμβρίου δεν αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη. Καθιερώθηκε τον 4ο αιώνα, πιθανότατα για να υποκαταστήσει την ειδωλολατρική γιορτή του "Αήττητου Ήλιου" (Sol Invictus) και τα Σατουρνάλια που εορτάζονταν όταν  η διάρκεια της ημέρας άρχιζε να μεγαλώνει.

Στον προσδιορισμό της εποχής της Γέννησης  μπορεί να βοηθήσει η αναφορά του Λουκά στους  "βοσκούς που αγρυπνούσαν στην ύπαιθρο". Προφανώς  υποδηλώνει εποχή με ηπιότερο καιρό (ίσως άνοιξη ή φθινόπωρο), καθώς το Δεκέμβριο στην περιοχή  οι θερμοκρασίες είναι απαγορευτικές για διανυκτέρευση σε ανοιχτούς χώρους[1]

.

Η Απογραφή του Κυρήνιου.

 

Το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο συνδέει τη Γέννηση με τη γενική απογραφή του πληθυσμού της Συροπαλαιστίνης που διέταξε ο Κυρήνιος, έπαρχος της Συρίας[2].

Όμως ο  Πόπλιος Σουλπίκιος Κυρήνιος έγινε ηγεμόνας και διεξήγαγε απογραφή, σύμφωνα με τις πηγές,  το 6 μ.Χ., δηλαδή δέκα χρόνια μετά το θάνατο του  Ηρώδη.

 Κάποιοι ιστορικοί προτείνουν ότι ο Κυρήνιος είχε υπηρετήσει σε παρόμοια θέση νωρίτερα, ή ότι ο Λουκάς αναφέρεται σε μια προγενέστερη διοικητική διαδικασία που κατέληξε στην απογραφή. Παρά την ασάφεια, η αναφορά αυτή δείχνει την προσπάθεια των ευαγγελιστών να εντάξουν το γεγονός στο αυστηρό πλαίσιο της ρωμαϊκής γραφειοκρατίας.

Πιο αναλυτικά ο Κυρήνιος καταγόταν από το Lanuvium και, παρόλο που δεν ανήκε σε αριστοκρατική οικογένεια, ανήλθε στα παρακάτω αξιώματα της Ρώμης χάρη στις ικανότητές του.

Εκλέχθηκε ύπατος (Consul) το 12 π.Χ., διοικητής (Legatus) της Συρίας διορίστηκε από τον Αύγουστο το 6 μ.Χ., μετά την καθαίρεση του Αρχέλαου (γιου του Ηρώδη του Μεγάλου).

Σύμφωνα με τον ιστορικό Φλάβιο Ιώσηπο (Ιουδαϊκή Αρχαιολογία), ο Κυρήνιος στάλθηκε στη Συρία και την Ιουδαία το 6 μ.Χ. για να καταγράψει την περιουσία των κατοίκων, ώστε να επιβληθεί φορολογία. Η απογραφή προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση των Ιουδαίων και οδήγησε στην επανάσταση του Ιούδα του Γαλιλαίου.

Ο Ευαγγελιστής Λουκάς (2:1-2) αναφέρει: «Αὕτη ἡ ἀπογραφὴ πρώτη ἐγένετο ἡγεμονεύοντος τῆς Συρίας Κυρηνίου. Ο Ιησούς όμως γεννήθηκε την εποχή του  Ηρώδη του Μεγάλου, ο οποίος πέθανε το 4 π.Χ. ενώ η απογραφή του Κυρήνιου έγινε το 6 μ.Χ., δηλαδή περίπου 10 χρόνια μετά τον θάνατο του Ηρώδη.

Κάποιοι ερευνητές (όπως ο Sir William Ramsay) υποστήριξαν ότι ο Κυρήνιος υπηρέτησε δύο φορές ως διοικητής στη Συρία ή είχε ειδική εξουσία στην περιοχή μεταξύ 3-2 π.Χ. ενώ άλλοι ερμηνεύουν τη λέξη "πρώτη" ως "πριν από", δηλαδή η απογραφή έγινε πριν αναλάβει ο Κυρήνιος τη διοίκηση

 

Βηθλεέμ

Όπως είναι γνωστό η ευαγγελική  παράδοση αναφέρει τη Βηθλεέμ ως τον τόπο γέννησης του Χριστού (και έτσι εκπληρώνεται και η προφητεία του Μιχαία σχετικά με τη δαβιδική καταγωγή του Μεσσία).

Η Βηθλεέμ το πρώτο μισό του 1^ου αι μΧ ήταν ένα μικρό χωριό, ενώ το κατάλυμα που αναφέρει ο Λουκάς δεν σημαίνει απαραίτητα "πανδοχείο", αλλά το "πάνω δωμάτιο" ενός σπιτιού. Η "φάτνη" πιθανότατα βρισκόταν στο ισόγειο ενός τυπικού ιουδαϊκού σπιτιού, όπου τα ζώα φυλάσσονταν τη νύχτα για λόγους ασφαλείας και θέρμανσης.

 

Το Κοινωνικοπολιτικό Πλαίσιο

Η Παλαιστίνη την εποχή που γεννήθηκε ο Κύριος βρίσκονταν υπό ρωμαϊκή Κατοχή.  Η παρουσία των Ρωμαίων ήταν βαριά και η φορολογία εξοντωτική.

 

Σε αυτές τις δύσκολες στιγμές γνωρίζει άνθιση ο Μεσσιανισμός που επικεντρώνονταν στην ιδέα του  ηγέτη που θα απελευθέρωνε το λαό.

 

Η Σφαγή των Νηπίων

 Αν και δεν αναφέρεται από τον ιστορικό  Ιώσηπο (ο οποίος καταγράφει αναρίθμητες άλλες αγριότητες του Ηρώδη), η κίνηση αυτή ταιριάζει απόλυτα με την παρανοϊκή προσωπικότητά του, αφού είχε δολοφονήσει τη γυναίκα του και τρεις από τους γιους του για να προστατεύσει, όπως πίστευε,  το θρόνο του.

 

Επίλογος: Η Ιστορική Σημασία

Η γέννηση του Χριστού άλλαξε την ιστορία, αφού ο Θεός έγινε άνθρωπος και εισήλθε σε αυτή. Η ιστορική έρευνα βοηθάει να γίνει κατανοητό γιατί ο Ιησούς ήταν πρόκληση για τα στερεότυπα της εποχής του.

 

Επιλεγμένη Βιβλιογραφία (Για περαιτέρω μελέτη)

Brown, R. E. (1993). The Birth of the Messiah: A Commentary on the Infancy Narratives in the Gospels of Matthew and Luke. Yale University Press. (Το πληρέστερο έργο για το θέμα ).

 

Sanders, E. P. (1993). The Historical Figure of Jesus. Penguin Books. (Μια αυστηρά ιστορική προσέγγιση).

 

Meier, J. P. (1991). A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. Doubleday. (Κλασικό έργο για τη ζωή και τη  δράση του Ιησού).

 

Vermes, G. (2006). The Nativity: History and Legend. Penguin. (Ανάλυση από έναν από τους σημαντικότερους μελετητές των Χειρογράφων της Νεκράς Θάλασσας).

 

Finegan, J. (1998). Handbook of Biblical Chronology. Hendrickson Publishers. (Για τις λεπτομέρειες των ημερομηνιών και των απογραφών).

---

[1] Για το θέμα 7πάρχει πλούσια βιβλιογραφία. Ενδεικτικά βλ Αγουρίδης, Σάββας, Ιστορία των Χρόνων της Καινής Διαθήκης, Εκδόσεις Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, Καραβιδόπουλος, Ιωάννης, Εισαγωγή στην Καινή Διαθήκη, Εκδόσεις Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, Brown, Raymond E., The Birth of the Messiah, Yale University Press, Vermes, Geza, The Nativity: History and Legend, Penguin Books

[2] Εξαντλητική ανάλυση βλ Brown, R. E. (1993). The Birth of the Messiah: A Commentary on the Infancy Narratives in Matthew and Luke (Updated ed.). New York: Doubleday

 

 

ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ!

 

Ερμηνεύοντας και κατανοώντας στη μετανεωτερική πραγματικότητα τις «καταγραφές βίας» της Παλαιάς Διαθήκης

 

Πολλές φορές οι μαθητές μας στο μάθημα των Θρησκευτικών ρωτάνε για την εικόνα που παρουσιάζουν τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης για το Θεό. Ακούγοντας τις αφηγήσεις που καταγράφονται στα βιβλία της  -χωρίς απαραίτητα να γίνεται κάποιες φορές θεολογική ανάλυσή τους-,  θεωρούν ότι σε αυτά παρουσιάζονται φαινόμενα καταστροφών που οφείλονται σε θεϊκές ενέργειες, καταστάσεις ακραίας βίας, φαινόμενα αντικοινωνικών πρακτικών, φαινόμενα ζηλοτυπίας και μνησικακίας κοκ. Μάλιστα πιστεύεται ότι ο αίτιος όλων  αυτών είναι ο Κύριος, ο Θεός, που θεωρείται ότι ευνοεί τον βιβλικό λαό εις βάρος των υπόλοιπων φυλετικών μορφωμάτων  και χρησιμοποιείται η δύναμή Του με βίαιο τρόπο για να ταπεινώνονται και να κατατροπώνονται λαοί και συγκεκριμένοι άνθρωποι. Δυστυχώς αυτές οι αντιλήψεις συνεχίζονται και μετά την αποφοίτηση από τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, όταν οι νέοι γίνουν ολοκληρωμένοι πολίτες, και έτσι, σε μεγάλη μερίδα συμπολιτών, διαιωνίζεται μία στρεβλή εικόνα για το πρώτο βιβλίο της Αγίας Γραφής.

Βέβαια οι παραπάνω αντιλήψεις σίγουρα δεν αληθεύουν, και δεν έχουν καμία σχέση με την αλήθεια της Παλαιάς Διαθήκης. Είναι σημαντικό λοιπόν να γίνει λόγος για το πραγματικό περιεχόμενό της και τους λόγους για τους οποίους περιέχει αναφορές που είναι «παρεξηγήσιμες» στη μετανεωτερικότητα[1]. Και καταρχήν, για να αρθούν οι παρανοήσεις,  να τονιστεί ότι η συλλογή βιβλίων που απαρτίζουν τον κανόνα της Παλαιάς Διαθήκη έχει αποκλειστικά θρησκευτικό χαρακτήρα και θέλει να παρουσιάσει τις Ενέργειες του Θεού για το καλό και τη σωτηρία του ανθρώπου, χρησιμοποιώντας απόψεις, εικόνες, ιδέες, κοσμοείδωλο και νοοτροπίες των συντακτών των κειμένων. Παράλληλα η γλώσσα της είναι συμβολική και ποιητική, χωρίς να αναπτύσσει αφηρημένες έννοιες, αλλά χρησιμοποιεί  συγκεκριμένα σχήματα καταγραφής για να περιγράψει ένα γεγονός[2].

Σεμινάριο ΠΕ01

 

Με επιτυχία ολοκληρώθηκε το χτεσινό διαδικτυακό σεμινάριο των εκπαιδευτικών ΠΕ01 Λάρισας, Μαγνησίας, Τρικάλων με κεντρικό θέμα "«1700 χρόνια από την Α΄Οικουμενική Σύνοδο. Βιωματικές και Διερευνητικές προσεγγίσεις» . Προηγήθηκε ενημέρωση και συζήτηση για τα εναλλακτικό μάθημα της ¨Ηθικής".


Στο σεμινάριο παρουσιάστηκαν μαθησιακά εργαλεία ( και εξηγήθηκε η δημιουργία τους):
• Ψηφιακές «καρφίτσες» σε διαδραστικό χάρτη
• Χρονογραμμή με text boxes
• Λογισμικό padlet για βιωματική κατανόηση του Όρου της Συνόδου
• Connecting to teens με θέμα « Το θαύμα της κεράμου του Αγίου Σπυρίδωνος»
• Υλικό από «Φωτόδεντρο»
• Ψηφιακά "post-it" με ιδέες
_ Δραστηριότητες με την εφαρμογή genially .
Πολλές ευχαριστίες στις και στους σναδέλφους που, παρά τις αντίξοες συνθήκες και το βαρύ πρόγραμμα που είχαν, συμμετείχαν στο σεμινάριο και με τις παρεμβάσεις τους. Σε όλους δόθηκε βεβαίωση παρακολούθησης και το υλικό των παρουσιάσεων.

ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΌ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ

 

Τα προγράμματα σπουδών του μαθήματος της Ηθικής

Είδα τα
προγράμματα σπουδών του μαθήματος της Ηθικής ( https://www.esos.gr/.../files/articles-2023/20250206259.pdf και https://www.esos.gr/.../files/articles-2023/20250206244.pdf ). Δε θα το κρύψω, τα βρήκα πολύ ενδιαφέροντα. Σύγχρονη θέματολογία, προβληματισμός και αξιόλογη γνώση και δεξιότητες, στάσεις. Βέβαια μου θύμισαν έντονα έναν κλάδο της φιλοσοφίας, την ηθική φιλοσοφία. Οπότε νομιζω ότι η πρώτη ανάθεση του μαθήματος είναι εύκολο να να γίνει αντιληπτό σε ποιον κλάδο θα δοθεί. Βέβαια δε νομίζω να έχουν χαθεί οι ελπίδες η διδασκαλία του να γίνεται και από εκπαιδευτικούς ΠΕ01. Και τις γνώσεις έχουν και έχουν διδαχτεί το αντικείμενο στα πανεπιστημιακά έδρανα. Τι λέτε θα τους δοθεί η Ηθική ως ανάθεση διδασκαλίας;

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΘΕΟΛΟΓΩΝ