Ένα ισχυρό κείμενο της Καινής
Διαθήκης που ανατρέπει τις κοινωνικές και θρησκευτικές συμβάσεις.
1. Το Ιστορικό
και Κοινωνικό Πλαίσιο
Για να κατανοήσουμε το
"σοκ" που προκάλεσε η παραβολή στους ακροατές του Ιησού, πρέπει να
δούμε τους χαρακτήρες στον 1ο μ.Χ. αιώνα:
Ο Φαρισαίος: Ο
«Άγιος» της εποχής
Οι Φαρισαίοι ήταν θρησκευτική ελίτ.
Άνθρωποι με βαθιά γνώση του Νόμου, εξαιρετικά τυπικοί στα καθήκοντά τους και
ηθικά άμεμπτοι στα μάτια της κοινωνίας. Στην παραβολή, ο Φαρισαίος δεν λέει
ψέματα· όντως νηστεύει και προσφέρει το δέκατο της περιουσίας του. Το πρόβλημά που
αναδεικνύει η παραβολή είναι η αυτοδικαίωση και η περιφρόνηση των άλλων.
Ο Τελώνης: Ο
«Προδότης» και «Αμαρτωλός»
Οι τελώνες ήταν εισπράκτορες φόρων
για λογαριασμό των Ρωμαίων κατακτητών και θεωρούνταν:
- Προδότες του έθνους τους, αφού εισέπρατταν
φόρους όχι για το Ναό των Ιεροσολύμων αλλά για τον κατακτητή
- Κλέφτες, καθώς συνήθως
εισέπρατταν παραπάνω χρήματα για προσωπικό κέρδος.
- Ακάθαρτοι, λόγω της επαφής τους με
τους Ρωμαίους. Για έναν Ιουδαίο της εποχής, ο τελώνης βρίσκονταν
ουσιαστικά στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της κοινωνικής και ηθικής κλίμακας.
2. Μηνύματα
για τον Σύγχρονο Άνθρωπο
Η παραβολή παραμένει επίκαιρη καθώς
αγγίζει την ουσία της ανθρώπινης ψυχολογίας και πνευματικότητας.
Α. Η παγίδα
της «Ηθικής Ανωτερότητας»
Σήμερα, ο "φαρισαϊσμός"
δεν είναι μόνο θρησκευτικό φαινόμενο. Εμφανίζεται στα social media, στην
πολιτική και στις κοινωνικές ομάδες, όπου οι άνθρωποι συχνά παρουσιάζουν έναν
"τέλειο" εαυτό, κατακρίνοντας όσους δεν συμφωνούν με τα δικά τους
πρότυπα. Η παραβολή μας διδάσκει ότι μόνο η τυπική τήρηση κανόνων δεν
έχει αξία, ειδικά αν συνοδεύεται από
έπαρση.
Β. Η δύναμη
της Αυτογνωσίας και της Ταπεινότητας
Ο Τελώνης δικαιώνεται για τη στάση
του:
- Στέκεται μακριά, αναγνωρίζοντας την απόσταση
από το ιδανικό.
- Δεν συγκρίνει τον εαυτό του με κανέναν άλλο.
- Ζητά απλώς έλεος. Σε μια εποχή που μας
πιέζει να είμαστε "πρώτοι" και "αλάθητοι", η παραβολή
προτείνει την αποδοχή της τρωτότητάς μας ως το μόνο δρόμο για την
εσωτερική ειρήνη και την πραγματική επικοινωνία με το Θείο ή τον
συνάνθρωπο.
Γ. Η ανατροπή
των Στερεοτύπων
Ο Ιησούς σοκάρει λέγοντας ότι αυτός
που αρχικά θεωρούνταν ο "κακός" έφυγε δικαιωμένος, ενώ ο
"καλός" όχι. Το μήνυμα είναι ουσιαστικά μια διαχρονική υπενθύμιση να
μην κρίνουμε τους ανθρώπους από την εξωτερική τους εμφάνιση ή την κοινωνική
τους ταμπέλα.
«Πᾶς ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται, ὁ δὲ ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται.» (Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος τον ταπεινώνει θα υψωθεί).
1. Ανάλυση
Συμβολισμών και Φράσεων
Κάθε λεπτομέρεια στο κείμενο του Λουκά
έχει θεολογικό και ψυχολογικό βάθος.
- «Σταθεὶς πρὸς ἑαυτὸν ταῦτα προσηύχετο» (Ο Φαρισαίος): Ο Φαρισαίος δεν μιλούσε στον Θεό, αλλά στον
εαυτό του. Η προσευχή του ήταν ένας εσωτερικός μονόλογος αυτοθαυμασμού. Ο
Θεός γίνονταν έτσι ο θεατής του «εγώ» του.
- «Μακρόθεν ἑστώς» (Ο Τελώνης): Η στάση του δηλώνει τη συναίσθηση της
αναξιότητάς του. Δεν πλησιάζει στο ιερό, νιώθοντας ότι η αμαρτία του τον
έχει αποκόψει. Αυτή η απόσταση, όμως, γίνεται γέφυρα για να προσεγγίσει το
Θεό.
- «Οὐκ ἤθελεν οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι»: Η αδυναμία του να σηκώσει τα μάτια ψηλά φανερώνει
την απόλυτη ντροπή και τη συντριβή. Σε αντίθεση με τον Φαρισαίο που
κοιτάζει «αφ' υψηλού», ο Τελώνης κοιτάζει την αδυναμία του.
- «Ἔτυπτεν εἰς τὸ στῆθος αὐτοῦ»: Μια χειρονομία βαθιάς οδύνης. Το στήθος (η
καρδιά) θεωρούνταν πηγή των αποφάσεων και των επιθυμιών. Κτυπώντας το
στήθος του, ο Τελώνης «τιμωρεί» συμβολικά την πηγή της αμαρτίας του.
- «Ὁ Θεός, ἱλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ»: Χρησιμοποιεί το οριστικό άρθρο «τῷ ἁμαρτωλῷ» (στον αμαρτωλό). Δεν λέει «είμαι ένας αμαρτωλός ανάμεσα σε πολλούς», αλλά «είμαι ο αμαρτωλός», σαν να μην υπάρχει άλλος μεγαλύτερος από αυτόν.
2. Η Παραβολή
στην Τέχνη και τη Λογοτεχνία
Η αντίθεση μεταξύ του «δικαίου» Φαρισαίου
και του «αμαρτωλού» Τελώνη αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για αιώνες:
- Ζωγραφική:
- Πολλοί καλλιτέχνες, όπως ο Rembrandt
και ο James Tissot, εστίασαν στη δραματική αντίθεση των σωμάτων. Ο
Φαρισαίος απεικονίζεται συνήθως όρθιος, φωτισμένος, με πλούσια ενδύματα,
ενώ ο Τελώνης στις σκιές, σκυφτός, σε μια γωνία του Ναού.
- Στη Βυζαντινή αγιογραφία, η σκηνή
είναι κλασική στην εικονογράφηση του Τριωδίου, τονίζοντας την πνευματική
κατάσταση των δύο προσώπων μέσα από τη γραμμικότητα και την έκφραση.
- Λογοτεχνία:
- Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Είναι ο κορυφαίος αναλυτής του δίπολου, όπως και στο «Μέγα
Ιεροεξεταστή». Στο έργο του «Αδελφοί Καραμάζοφ» ή στο «Έγκλημα και
Τιμωρία», οι ήρωες που σώζονται είναι σχεδόν πάντα «Τελώνες» που έχουν τη
δύναμη να πουν το «ίλασθητί μοι», ενώ οι ηθικοί και ορθολογιστές συχνά
παγιδεύονται στον φαρισαϊσμό τους.
- Βίκτωρ Ουγκώ: Στους «Αθλίους», ο επιθεωρητής Ιαβέρης ενσαρκώνει αυτόν που αδυνατεί
να κατανοήσει τη χάρη και τη μετάνοια, οδηγούμενος τελικά στην κατάρρευση
όταν έρχεται αντιμέτωπος με το έλεος.
- Υμνολογία:
- Η Ορθόδοξη Εκκλησία αφιερώνει την πρώτη
Κυριακή του Τριωδίου σε αυτή την παραβολή. Οι ύμνοι της ημέρας
(«Φαρισαίου φύγωμεν την υψηγορίαν...») αποτελούν από μόνοι τους
λογοτεχνικά αριστουργήματα που αναλύουν την ψυχολογία της υπερηφάνειας.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Joel B. Green, The
Gospel of Luke (New International Commentary on the New Testament),
Eerdmans, 1997
- Joachim Jeremias,
The Parables of Jesus
:
Λογοτεχνικές
& Φιλοσοφικές Πηγές
- Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, Αδελφοί Καραμάζοφ: Ειδικά τα κεφάλαια που αφορούν τον Γέροντα Ζωσιμά, όπου αναλύεται η
έννοια της «καθολικής ευθύνης» και της ταπεινοφροσύνης σε αντίθεση με τον
ηθικισμό.
- Βίκτωρ Ουγκώ, Οι Άθλιοι
