ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΤΟΥ ΜΑΥΡΟΠΙΝΑΚΑ


ΓΙΑΤΙ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΔΙΑΛΟΓΟΣ



Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Φόρτωση...

Τετάρτη, 24 Αυγούστου 2016

ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΝΑ ΣΠΟΥΔΑΣΕΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΣΗΜΕΡΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑ;


Αποτέλεσμα εικόνας για σκέψεις

Η ανακοίνωση των βάσεων για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση οδηγεί σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα σχετικά με το είδος σπουδών που προτιμάει η ελληνική κοινωνία. Δε φαίνεται λοιπόν να έχει αλλάξει, σε γενικές γραμμές, η «παραδοσιακή» αντίληψη που συνδέει τη γνώση με την κοινωνική καταξίωση και την επαγγελματική  αποκατάσταση. Φυσικά αυτό είναι απόλυτα κατανοητό, αν σκεφτεί κάποιος πως η μέση ελληνική οικογένεια δαπανάει ένα σεβαστό μέρος του προϋπολογισμού της για να επιτύχει την καλύτερη δυνατή μόρφωση των γόνων της, προσβλέποντας σε ένα επιτυχημένο μέλλον τους. Ταυτόχρονα η θέση «η γνώση χάρη της γνώσης» αποτελεί μία στείρα τοποθέτηση αφού απομονώνει το έργο του πνεύματος από την παραγωγική διαδικασία. Οπότε οι προτιμήσεις των νέων στρέφονται σε σχολές που προσφέρουν σιγουριά και επαγγελματικές προοπτικές.
Ίσως οι παραπάνω σκέψεις να εξηγούν, εν μέρει τουλάχιστο, τις χαμηλές βάσεις εισαγωγής στα τέσσερα θεολογικά τμήματα τη χώρας μας. Αφού το επαγγελματικό μέλλον των εκατοντάδων απόφοιτών τους είναι αβέβαιο, μιας και η μοναδική πραγματική διέξοδός τους είναι να προσλαμβάνονται ελάχιστοι για να διδάξουν ένα μόνο μάθημα, τα Θρησκευτικά, στη Μέση Εκπαίδευση, οι περισσότεροι υποψήφιοι αποφεύγουν να τις δηλώσουν, ή τις τοποθετούν στις τελευταίες θέσεις του μηχανογραφικού τους. Δεν αποτελούν δηλαδή κύρια επιλογή της μεγάλης πλειοψηφίας των υποψηφίων φοιτητών. Αυτή όμως η αντιμετώπιση που έχουν οι θεολογικές σπουδές νομίζω πως τις αδικεί, ενώ στερεί πολλούς νέους από τη γνωριμία με ένα σημαντικό αντικείμενο. Θα εξηγήσω στη συνέχεια τι εννοώ, αφού διευκρινίσω καταρχήν πως η πανεπιστημιακή θεολογία δεν αποτελεί – και δε μπορεί να αποτελεί- μέσον για την προσωπική επαφή με το θείο και την κλήση που δίνει ο Θεός. Τα παραπάνω είναι εμπειρικές λειτουργίες και βέβαια δε χρειάζονται ειδικές πανεπιστημιακές σπουδές για να τις αποκτήσει κάποιος, αλλά απεριόριστη πίστη και συμμετοχή στη λειτουργική και μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας. Άρα οι θεολογικές σπουδές δεν απευθύνονται σε μία ομάδα «εκλεκτών», αλλά σε όλους τους ανθρώπους που επιθυμούν να γνωρίσουν και να ερευνήσουν εκφάνσεις του θρησκευτικού φαινομένου, και ιδιαίτερα του χριστιανισμού και της ορθοδοξίας, που είναι βασικοί πυλώνες του πολιτισμού μας.
Ας δούμε λοιπόν στη συνέχεια μερικούς από τους λόγους που αναδεικνύουν την αξία των θεολογικών σπουδών και μπορεί να οδηγήσουν έναν νέο σε μία πανεπιστημιακή θεολογική σχολή: Οι θεολογικές σπουδές αποτελούν αφετηρία για τη διεύρυνση των γνώσεων που αφορούν το Χριστιανισμό, που είναι, όπως τονίστηκε, βασικό συστατικό του δυτικού πολιτισμού. Ταυτόχρονα οδηγούν στη γνώση του θρησκευτικού φαινομένου, που επηρεάζει μεγάλες ανθρώπινες ομάδες και καθορίζει τον τρόπο ζωής τους. Οπότε οι νέοι θα αποκτήσουν ένα πολύτιμο εργαλείο ερμηνείας του σημερινού κόσμου. Καλύπτουν μία μεγάλη γκάμα ενδιαφερόντων που περιλαμβάνει ιστορία, αρχαιολογία, μουσική, χρήση ερμηνευτικών μεθόδων κ.α. Μέσω αυτών γίνεται γνωριμία με μία σημαντική πτυχή της ανθρώπινης σκέψης, της θρησκευτικής. Ο θεολόγος έρχεται σε επαφή με κείμενα που είναι ζωντανά, επηρέασαν και εξακολουθούν να επηρεάζουν πολλές πτυχές του πολιτισμού και της καθημερινότητας.
Οι θεολογικές σπουδές δίνουν το δικαίωμα να προχωρήσει κάποιος σε μεταπτυχιακές σπουδές που παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον. Μάλιστα, αν αυτές σχετίζονται με τα κείμενα της Βίβλου μπορεί να χρησιμοποιήσει για τις έρευνές του, ό, τι πιο σύγχρονο έχουν να επιδείξουν οι επιστήμες της ιστορίας, της αρχαιολογίας της ραδιοχρονολόγησης, της γλωσσολογίας κοκ.
Τα τέσσερα θεολογικά τμήματα ανήκουν στα δύο από τα καλύτερα σύγχρονα Πανεπιστήμια, σύμφωνα και με τελευταία έρευνα, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι ο νέος άνθρωπος μέσα σε ένα τέτοιο σημαντικό πανεπιστημιακό campus, στο οποίο είναι συνεχής η ανταλλαγή ιδεών και κατά συνέπεια η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, θα μπορέσει να ξεδιπλώσει την προσωπικότητά του και να ανακαλύψει τα ενδιαφέροντά του και τις δεξιότητές του.
Τέλος, δε χρειάζεται να τονιστεί πως το πτυχίο της θεολογίας δίνει την ευκαιρία για συμμετοχή στους διαγωνισμούς του ΑΣΕΠ. Αν και οι θέσεις, όπως τονίστηκε, δεν είναι πολλές, εντούτοις παρέχει δυνατότητα για διορισμό σε θέση θεολόγου καθηγητή στη Μέση Εκπαίδευση.
Ας μη θεωρηθεί όμως ότι με τα παραπάνω καλύπτονται όλα τα «αγαθά» που παρέχουν οι θεολογικές σπουδές. Είναι μόνο ενδεικτικά στοιχεία που στοχεύουν να φανερώσουν πως και οι σπουδές που δεν αποτελούν, για λόγους που θεωρούνται απόλυτα κατανοητοί, προτεραιότητα για τους νέους, μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά εργαλεία στην προσπάθεια για την επιτυχία στη ζωή. Επομένως υπάρχουν λόγοι που μπορούν να οδηγήσουν στη σπουδή της θεολογικής επιστήμης. Το σίγουρο είναι πως αυτός που θα την επιλέξει μάλλον δε θα μετανιώσει για την επιλογή του.

Νίκος Παύλου

Πέμπτη, 18 Αυγούστου 2016

Ένα σημαντικό εύρημα: Συναγωγή του 1ου αι. μΧ βρέθηκε στο βόρειο Ισραήλ


Excavation at Tel Reches (by Ynetnews)Στο πολύ καλά πληροφορημένο Ιστολόγιο βιβλικών σπουδών δημοσιεύτηκε η πληροφορία ότι στο βόρειο Ισραήλ ανακαλύφτηκαν ερείπια Συναγωγής του 1ου αι μΧ. Οι ερευνητές υποψιάζονται την ισραηλιτική παρουσία στην περιοχή, αφού δεν έχουν βρεθεί οστά χοίρων. Περισσότερες πληροφορίες στην ιστοσελίδα  archaeofeed και στο Ιστολόγιο Βιβλικών Σπουδών . 

Σάββατο, 6 Αυγούστου 2016

Η αρχαιότητα για το άλλο μισό του φεγγαριού!

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Larissanet (5/8/2016).

Οι γυναίκες πρωταγωνίστριες της ιστορίας.
Παρουσίαση του βιβλίου του καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Δημήτρη Κυρτάτα «Το παράπονο της Βρισηίδας. Έρωτας, επιθυμία και εγκράτεια στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα»

Το βιβλίο του καθηγητή της αρχαίας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Δημήτρη Κυρτάτα « Το παράπονο της Βρισηίδας. Έρωτας, επιθυμία και εγκράτεια στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα» είναι μία προσπάθεια διείσδυσης σε συμπεριφορές που συνδέονται με γνωστές γυναικείες μορφές που έζησαν σε μεγάλες στιγμές της αρχαιότητας, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι είναι και οι πρωταγωνίστριες των γεγονότων. Άλλωστε αυτό δε φαίνεται να είναι απαραίτητο. Ακόμη και σε κείμενα της Ύστερης αρχαιότητας που είναι καρπός αναζήτησης του Υπερβατικού σαν το Λειμωνάριο ή τη Λαυσαϊκή Ιστορία παρουσιάζονται  γυναικείες συμπεριφορές που δε δείχνουν να κινούν αρχικά το ενδιαφέρον που αρμόζει σε πρωταγωνιστή, στη συνέχεια όμως σε μία προσπάθεια διαφύλαξης της ηθικής δημιουργούν συμπεριφορές που κάνουν τον αναγνώστη να απορήσει και να θαυμάσει. Το ίδιο γίνεται και με τις γυναίκες που παρουσιάζονται στο βιβλίο. Τη Νέαιρα, τις πολεμίστριες και ηγέτιδες, τη Βρισηίδα, την Κίρκη και τις αγρότισσες που ζουν στη νότια Εύβοια και συν- πρωταγωνιστούν τελικά στο έργο του Δίωνα του Προυσαέως για το ναυαγό στον τόπο της Αφροδίτης.
Χωρίς αμφιβολία η κάθε μία από αυτές συνδέεται με μία πτυχή της γυναικείας προσωπικότητας. Ο κοινός παρονομαστής όμως είναι ο έρωτας που δείχνει να είναι και το ουσιαστικό κίνητρο συμπεριφορών. Όπως τονίζει ο Δημήτρης Κυρτάτας  αναφερόμενος στη Βρισηίδα: «όλες οι διαθέσιμες μαρτυρίες είναι γραμμένες από άνδρες, αλλά ο έρωτας ήταν βεβαίως μια υπόθεση που αφορούσε εξίσου τις γυναίκες».  
Αυτός μπορεί να εκδηλώνεται παντοιοτρόπως: Στη Νέαιρα συνδέεται με τη μοιχεία και την πορνεία, στις γυναίκες που έκαναν αισθητή την παρουσία τους ακόμη και στην ηγεσία στρατευμάτων ή στην ηγεσία βασιλείων σαν την Παλμύρα η εμφάνισή του, όσο κι αν δεν εντοπίζεται στην πρώτη γραμμή της αφήγησης, είναι τελικώς πάντα αισθητή, στην ιστορία της  Βρισηίδας –που είναι και το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου- οδηγεί στο παράπονο είτε για το χαμό του φίλου του αγαπημένου είτε για τον αποχωρισμό από αυτόν, είτε στην ανάμειξη περίπλοκων συναισθημάτων των γυναικών που ξαφνικά από τη συζυγική κλίνη βρέθηκαν στην κλίνη του νικητή. Βέβαια στην ιστορία της Κίρκης που ακολουθεί ο έρωτας συνδέεται με το φόβο της εγκατάλειψης. Γιατί τελικά ας σκεφτούμε τι ήταν στην πραγματικότητα η κυρία της Αίας: Ένα μοναχικό πλάσμα,  περιτριγυρισμένη από υπηρέτριες και όντα που είχε δημιουργήσει η ίδια. Η λαχτάρα λοιπόν του συντρόφου, του όμοιου είναι δεδομένη για αυτή  την  καλλιπλόκαμη γυναίκα που αισθάνθηκε όπως και η Καλυψώ ότι ο βασιλιάς της Ιθάκης θα την εγκατέλειπε παντοτινά αφοσιωμένος σε ένα αιώνιο θηλυκό, την Πηνελόπη. Τέλος, στην ιστορία του ναυαγού που στάθηκε τυχερός και βγήκε ζωντανός στη νότια γωνιά της Εύβοιας, εκεί που κυριαρχεί το στενό του Καφηρέα και πάλι γυναίκες εμφανίζονται παντού. Σε ένα είδος παραδείσου, που πολύ γλαφυρά περιγράφει ο Δημήτρης Κυρτάτας, οι αγάπες αλλά και τα πορνεία των πόλεων έχουν τη θέση τους. Ο καθένας όμως παίρνει αυτό που του αξίζει. Οι αγνοί κυνηγοί τις πρώτες, ενώ οι ακόρεστοι, λυσσασμένοι και φιλήδονοι των πόλεων περνούν τις πόρτες των κακόφημων εργαστηρίων της εποχής. Βέβαια, αν και η προτίμηση του Δίωνα που καταγράφει την περιπέτεια, είναι ξεκάθαρη και οικτιρίζει τη μοίρα αυτών που βρέθηκαν στη σκλαβιά και την υποταγή, εντούτοις και εδώ ο μεγάλος πρωταγωνιστής είναι ο έρωτας.
Διαβάζοντας λοιπόν το «Παράπονο της Βρησηίδας» κατανοείς ότι οι ιστορίες γυναικών δεν είναι τόσο απλές, όπως ίσως αρχικά να φαίνονται. Ο συγγραφέας ανοίγοντας συζήτηση μαζί τους προσανατολίζει στην κατανόησή τους, αφού προηγουμένως βάζει τον αναγνώστη του να σκεφτεί ότι τελικά πίσω από τα ανθρώπινα συναισθήματα αναδεικνύονται  πολλές πτυχές του κοινωνικού και πολιτικού βίου, κάτι που επισημαίνει όταν γράφει « Ο έρωτας, ο γάμος, η μοιχεία και η πορνεία στην κλασική Αθήνα διαπλέκονταν όχι μόνο με την κοινωνική αλλά και την πολιτική της δομή» (39).
Ας το δούμε αυτό στη συνέχεια συζητώντας για το λόγο του Απολλόδωρου (και όχι του Δημοσθένη) «Κατά Νεαίρας» που φανερώνει παθογένειες της αθηναϊκής δημοκρατίας με την οποία έχει ασχοληθεί ο Δημήτρης Κυρτάτας και στο έργο του «Μαθήματα από την  Αθηναϊκή Δημοκρατία»,  που αφορούν βέβηλες τελετουργίες  και  πολιτικές αντιπαλότητες  οι οποίες  έχουν ως παρονομαστή την εκμετάλλευση αδύναμων γυναικών.
Ο λόγος εκφωνήθηκε το 340 πΧ κατά τη διάρκεια της αντιδικίας μεταξύ των Απολλόδωρου και Θεόμνηστου από τη μία πλευρά και του Στέφανου από την άλλη. Σε αυτόν  καταγγέλθηκε ότι η Νέαιρα, αν και εταίρα και  μη πολίτης της Αθήνας, σφετερίστηκε τα δικαιώματα της Αθηναίας. Αναγνώρισε τα τέκνα της ως γνήσιους Αθηναίους πολίτες και η κόρη της, εταίρα και η ίδια, συμμετείχε σε δημόσιες εκδηλώσεις της πόλης. Αν τα παραπάνω αποδεικνύονταν αληθινά, τότε, σύμφωνα με τους νόμους, η Νέαιρα θα πωλούνταν ως δούλη, τα παιδιά της θα έχαναν τα δικαιώματα των πολιτών και ο Στέφανος θα αποβάλλονταν από τη δημόσια ζωή της πόλης.
Όμως η αντιδικία είχε πολιτικά κίνητρα. Ο Στέφανος ήταν οπαδός του Εύβουλου, αντίπαλου του Δημοσθένη, και είχε πετύχει την καταδίκη του Απολλόδωρου κατηγορώντας τον ότι είχε προτείνει παράνομο ψήφισμα. Για λόγους αντεκδίκησης ο Απολλόδωρος μαζί με το γαμπρό του Θεόφραστο, μετά από έρευνες μηνύουν τη Νέαιρα, που συνδέονταν με το Στέφανο, και την κατηγορούν ότι, ενώ ήταν εταίρα και ξένη, είχε σφετεριστεί δικαιώματα που δεν της ανήκαν.
Πολλές εταίρες, όπως γράφει ο Δημήτρης Κυρτάτας,  ήταν δούλες, αλλά συνηθέστερα απελεύθερες ή ξένες και πολύ σπανίως Αθηναίες. Δεν είχαν το δικαίωμα να παντρευτούν έναν πολίτη.
Την αγόρευση την αρχίζει ο Θεόμνηστος (Θ) και τη συνεχίζει, ως πιο έμπειρος, ο Απολλόδωρος (Α). Ο Θεόμνηστος  αποκαλύπτει τους σημαντικούς, κατά τη γνώμη του, λόγους που οδήγησαν στην υποβολή της μήνυσης. Κατόπιν αρχίζει να αφηγείται τις αιτίες της διαμάχης. Ο Απολλόδωρος  είχε προτείνει σχέδιο ψηφίσματος σύμφωνα με το οποίο τα χρήματα που περίσσευαν από τα οικονομικά της πόλης, θα έπρεπε να αποδοθούν στο στρατό και όχι για την παρακολούθηση των θεατρικών αγώνων από τους φτωχούς Αθηναίους (θεωρικά). Αυτό αποτελούσε πάγια τακτική της παράταξης του Δημοσθένη ενόψει του αγώνα κατά του Φιλίππου. Ο Στέφανος καταγγέλλει το ψήφισμα ως παράνομο επιτυγχάνοντας την καταδίκη του Απολλόδωρου  σε πρόστιμο ενός τάλαντου. Παράλληλα με συκοφαντίες επιδιώκει το στιγματισμό του και το χαρακτηρισμό του ως πονηρού (:φαύλου).
Η Νέαιρα σύμφωνα με το λόγο δεν πρέπει να αθωωθεί, αφού η  αθώωσή της εγκυμονεί τον κίνδυνο οι εταίρες να εξομοιωθούν με τις «κανονικές» Αθηναίες, πράγμα απαράδεκτο. Στο κάτω-κάτω κάθε γυναίκα έχει την αποστολή της(!): Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Απολλόδωρος: «τις εταίρες τις έχουμε για την ηδονή, τις παλλακίδες για την καθημερινή φροντίδα του σώματος και τις συζύγους για να μας γεννούν γνήσια τέκνα και να προστατεύουν πιστά την περιουσία του σπιτιού μας» (125-129)
Περισσότερα για την ιστορία της Νέαιρας και τις προεκτάσεις της θα βρει κάποιος στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου του Δημήτρη Κυρτάτα. Εκείνο που πρέπει να σημειωθεί είναι η διαπίστωση του πως η συναισθηματική πλευρά του αρχαίου κόσμου –ειδικά αυτή που συνδέονταν με κοινωνικοπολιτικές σχέσεις και πολεμικές επιχειρήσεις- δεν έχει ακόμη διερευνηθεί επαρκώς. Ίσως ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι το βιβλίο που παρουσιάζεται σήμερα, στο οποίο καταγράφεται ότι συνέχεια στον αρχαίο κόσμο ακούγονταν διδαχές που τόνιζαν ότι οι παθιασμένοι έρωτες μεταξύ κατακτητών και κατακτημένων- οποιαδήποτε μορφή και να είχε η κατάκτηση- δεν ήταν θεμιτοί και έπρεπε να απαγορευτούν.
***

 Στο βιβλίο του Δημήτρη Κυρτάτα οι γυναικείες μορφές είναι αναμφίβολα πρωταγωνίστριες. Και το παράδοξο είναι ότι κάποιες από αυτές συνδέονται με ενασχολήσεις που κατεξοχήν θεωρούνταν ανδρικές, σαν τον πόλεμο. Οπότε το αιώνιο ερώτημα για μία ακόμη φορά πλανιέται: Ποιο φύλλο είναι ο κατεξοχήν δημιουργός της ιστορίας; Θεωρώ ότι διαπερνάει το βιβλίο για το οποίο συζητάμε η απάντηση. Οπότε εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι μόνο οφέλη μπορούν να προκύψουν από την ανάγνωσή του!


Δευτέρα, 25 Ιουλίου 2016

Το ζήτημα για το Θεό

Εννοιολογικός χάρτης για σχολική (και όχι μόνο) χρήση


Τρίτη, 12 Ιουλίου 2016

Κοιμητήριο των Φιλισταίων στην Ashkelon!

ashkelon-philistine-cemetery-1Μία μεγάλη αρχαιολογική ανακάλυψη: Στην αρχαία Ashkelon, ένα σημαντικό λιμάνι και πόλη-κράτος των Φιλισταίων της Εποχής του Σιδήρου, αποκαλύπτονται πολλές λεπτομέρειες για τον τρόπο ζωής τους, το είδος των κατοικιών τους,  το φαγητό τους, τα σκεύη που χρησιμοποιούσαν, τα εργαλεία, τα όπλα, τα κοσμήματά τους, τις εισαγωγές που έκαναν, την υφαντουργία τους κ.α.
Το κοιμητήριο ανακαλύφτηκε το 2013 και η συστηματική ανασκαφή άρχισε το 2014 με επικεφαλής τον Lawrence E. Stager,Dorot Professor of the Archaeology of Israel, Emeritus, at Harvard University και τον Daniel M. Master, Professor of Archaeology at Wheaton College.
Διαβάστε περισσότερα στην ηλεκτρονική έκδοση του  Biblical Archaeology Review Magazine, στο κατατοπιστικό άρθρο της Megan Sauter (και οι φωτό προέρχονται από το άρθρο της BAR)

Τετάρτη, 6 Ιουλίου 2016

Ανδρέας Καρκαβίτσας "Λόγια της πλώρης" (απόσπασμα)

Αποτέλεσμα εικόνας για seaΜιας και το καλοκαιράκι έχει έρθει για τα καλά, ας ξεχάσουμε για λίγο πικρίες και στενοχώριες που μας γέμισε η σχολική χρονιά, και τις (μάλλον ανύπαρκτες) πολιτικές για την παιδεία , και ας βυθιστούμε στο λυτρωτικό λόγο μιας μεγάλης μορφής των γραμμάτων μας, του Ανδρέα Καρκαβίτσα!

Ο πατέρας μου - μύρο το κύμα που τον τύλιξε - δεν είχε σκοπό να με κάμει ναυτικό.
- Μακριά, έλεγε, μακριά, παιδί μου, απ’ τ’ άτιμο στοιχειό! Δεν έχει πίστη, δεν έχει έλεος. Λάτρεψέ την όσο θες, δόξασε την· εκείνη το σκοπό της. Μην κοιτάς που χαμογελά, που σου τάζει θησαυρούς. Αργά γρήγορα θα σου σκάψη το λάκκο ή θα σε ρίξη πετσί και κόκαλο, άχρηστο στον κόσμο. Είπες θάλασσα, είπες γυναίκα, το ίδιο κάνει.
Και τα έλεγε αυτά άνθρωπος που

Τετάρτη, 29 Ιουνίου 2016

Οι προφήτες των παύλειων κοινοτήτων. Ο Παύλος ως προφήτης


(Ο Ιεςρός Ναός των Πρωτοκορυφαίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου Πελασγίας)

Μέσα στις κοινότητες που ιδρύει ο Παύλος στον ελληνορωμαϊκό κόσμο δρουν προφήτες που φαίνεται να έχουν σημαντικό έργο. Το λειτούργημά τους φαίνεται να απασχολεί ιδιαίτερα τον Παύλο, αν σκεφτεί κανείς, ότι αφιερώνει ένα μέρος της Α΄ προς Κορινθίους επιστολής του σε αυτούς[1]. Εδώ φροντίζει να κάνει υποδείξεις για το πως πρέπει να ασκείται η προφητική ιδιότητα. Έτσι αποδεικνύεται ότι δεν ήταν απόλυτα ξεκαθαρισμένος ο τρόπος με τον οποίο ο προφήτης θα παρουσίαζε το θεϊκό θέλημα, και υπήρχαν διαφωνίες γύρω από το προφητικό αξίωμα.

Στις επιστολές του Παύλου δεν αναφέρονται συγκεκριμένες προφητικές μορφές. Στους χριστιανούς που κατονομάζει[3], δεν απονέμει τον τίτλο του προφήτη. Αυτό μάλλον συμβαίνει γιατί ο Παύλος πίστευε ότι η εκδήλωσή της, γι’ αυτούς, που δεν ήταν ex officio προφήτες, ήταν περιστασιακή, και εκδηλώνονταν κάτω από ειδικές συνθήκες, οπότε δε χρειάζονταν να κάνει ξεχωριστή αναφορά σε αυτή την ιδιότητα. Άλλωστε όλοι οι χριστιανοί λάβαιναν τα χαρίσματα του Πνεύματος, από τη στιγμή που είχαν δεχτεί την καινούρια θρησκεία, πράγμα που μαρτυρείται στις Πράξεις[4]

Η σπουδαιότερη προφητική μορφή, που πρωταγωνιστεί και στις παύλειες κοινότητες και στις επιστολές, είναι ο ίδιος ο Παύλος. Γι’ αυτή του την ιδιότητα κάνει υπαινιγμό στο στ. Α΄ Κορ. 14,37,

Ο Παύλος γίνεται χριστιανός, μετά από μία σπουδαία  εμπειρία, το όραμα, που είχε στο δρόμο για τη Δαμασκό. Κατόπιν παρουσιάζεται να είναι μέλος του προφητικού ομίλου της Αντιόχειας[6] και στη Β΄ προς Κορινθίους επιστολή του περιγράφει μία καταπληκτική προφητική εμπειρία του. Όπως τονίζει ο ίδιος, εννοώντας τον εαυτό του «oda ¥nqrwpon ™n Cristù prÕ ™tîn dekatess£rwn–e‡te ™n sèmati oÙk oda, e‡te ™ktÕj toà sèmatoj oÙk oda, Ð qeÕj oden–¡rpagšnta tÕn toioàton ›wj tr…tou oÙranoà. kaˆ oda tÕn toioàton ¥nqrwpon–e‡te ™n sèmati e‡te cwrˆj toà sèmatoj oÙk oda, Ð qeÕj oden– Óti ¹rp£gh e„j tÕn par£deison kaˆ ½kousen ¥rrhta ·»mata § oÙk ™xÕn ¢nqrèpJ lalÁsai»[7]. Επίσης παραθέτει τη μαρτυρία ότι και σε αυτόν εμφανίστηκε ο Χριστός, μετά την ανάστασή του[8], εννοώντας μία πνευματική εμπειρία, αφού ο ίδιος δε φαίνεται να είχε καμία σχέση με το κίνημα του Ιησού, όσο ο τελευταίος κήρυττε στη Γαλιλαία και την Ιουδαία.

Η κλήση του Παύλου στο αποστολικό αξίωμα ακολουθεί την πορεία των προφητών της Παλαιάς Διαθήκης. Όπως γράφει ο ίδιος στην προς Γαλάτας επιστολή του[9], προτού γίνει χριστιανός κυνηγούσε με πάθος της εκκλησία του Θεού και προσπαθούσε να την εξαφανίσει. Ο Θεός όμως τον είχε ξεχωρίσει από την κοιλιά της μάνας του, και η χάρη του τον είχε καλέσει για να τον υπηρετήσει. Άρα πίστευε ότι είχε εκλεγεί για την αποστολή του προτού ακόμη γεννηθεί. Τα ίδια ακριβώς έλεγε και ο προφήτης Ησαΐας, όταν τόνιζε πως ο «Κύριος απ’ την κοιλιά της μάνας μου με κάλεσε∙ πριν γεννηθώ πρόφερε τα’ όνομά μου»[10]. Επομένως ο Παύλος θεωρεί τον εαυτό του εκλεκτό, που τον έχει επιλέξει ο Θεός για τη μεγάλη του αποστολή, όπως ακριβώς έκανε και με τους προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης.

Όλα τα παραπάνω ανεβάζουν το κύρος του Παύλου μέσα στις κοινότητές του. Εκτός από ιδρυτής τους ήταν και κατεξοχήν χαρισματική προφητική μορφή, που έχει επιλεγεί από τον ίδιο το Θεό. Άρα μπορεί να ασκεί εξουσία, και ο λόγος του πρέπει να ακούγεται από όλους. Αυτό το τονίζει σε πολλά σημεία των επιστολών του. Έτσι, ακόμη και ο άγγελος από τον ουρανό δε μπορεί να κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που κήρυξε ο Παύλος[11], γιατί αυτό αποκαλύφθηκε στον ίδιο από τον Ιησού Χριστό[12]. Ταυτόχρονα, όπως τονίζεται στην επιστολή προς Φιλήμονα, οι πιστοί χρωστούσαν στον Παύλο περισσότερα από τις οποιεσδήποτε χάρες που τους ζητούσε, αφού τους είχε κάνει χριστιανούς, και έτσι του όφειλαν τον ίδιο τους τον εαυτό[13]

Τα πνευματικά χαρίσματα που έχει επιτρέπουν στον Παύλο να «lale‹ o„kodom¾n kaˆ par£klhsin kaˆ paramuq…an»[14]. Είναι λοιπόν, εκτός από ιδρυτής των κοινοτήτων, και ο προφήτης που φροντίζει για την οικοδόμηση των πιστών.

Ο Παύλος, χρησιμοποιώντας και την προφητική του ιδιότητα, με την οποία νουθετεί τους χριστιανούς, γίνεται ένα είδος pater-familias των χριστιανών-μελών των κοινοτήτων του[15]. Αυτό τονίζει και στην Α΄ προς Θεσσαλονικείς επιστολή του στην οποία υπενθυμίζει ότι φρόντιζε τα μέλη της κοινότητας, όπως ο πατέρας τα παιδιά του «parakaloàntej Øm©j kaˆ paramuqoÚmenoi kaˆ marturÒmenoi»[16], έχοντας δηλ. ίδιο έργο με αυτό των υπόλοιπων προφητών.

Η προφητική ιδιότητα του Παύλου εξυπηρετούσε πολλαπλές ανάγκες των κοινοτήτων. Όπως είναι γνωστό αυτές χρειάζονταν καθοδήγηση. Μετά την ίδρυσή τους είχαν ανάγκες και απορίες, που έπρεπε να λυθούν. Γι’ αυτό το έργο ο πλέον κατάλληλος ήταν ο Παύλος, ο οποίος σαν χαρισματική προσωπικότητα ήξερε να επιβάλλεται και να κερδίζει το σεβασμό.

Ο Παύλος λοιπόν φρόντιζε, ως προφήτης, να νουθετεί τα μέλη των κοινοτήτων του, μεριμνώντας έτσι να μένουν στέρεοι στην πίστη τους. Ταυτόχρονα, η κλήση του, που ήταν παρόμοια με αυτή των μεγάλων προφητικών μορφών της Παλαιάς Διαθήκης και οι πνευματικές εμπειρίες που είχε, τις οποίες τις έκανε γνωστές με τις επιστολές του, τον αναδείκνυαν ως ανεπανάληπτη προσωπικότητα, αφού κανένας άλλος δεν είχε γευτεί κάτι παρόμοιο Συγκέντρωνε λοιπόν πνευματικές ιδιότητες, που του έκαναν να ξεχωρίζει από τους άλλους. Αυτό του έδινε το δικαίωμα να είναι ο καθοδηγητής των χριστιανών, ο pater-familias των κοινοτήτων της ρωμαϊκής οικουμένης.












[1] Το κεφ. 14


[2] Γνήσιες επιστολές του Παύλου θεωρούνται οι Προς Ρωμαίους, Α΄και Β΄ προς Κορινθίους, Α΄ προς Θεσσαλονικείς, η προς Γαλάτας, η προς Φιλιππησίους και η προς Φιλήμονα.Αντλούνται πληροφορίες, κατά πρώτο λόγο από τις επιστολές που θεωρούνται γνήσιες του Παύλου. Βλ. και υποσημείωση 32.


[3] Όπως, για παράδειγμα την Φοίβη που ήταν διάκονος της κοινότητας των Κεγχρεών της Κορίνθου (Ρωμ. 16,1),


[4] Βλ. για παράδειγμα Πρ. 10, 45-46


[5] Πρ. 9,3-4. Πρβλ. την ίδια τη μαρτυρία του Παύλου στην επιστολή προς Γαλάτας 1,17.


[6] Πρ. 13,1


[7] Β΄ προς Κορινθίους 12,2-4. Η μετάφραση της Βιβλικής Εταιρείας ( Η Καινή Διαθήκη. Το πρωτότυπο κείμενο με νεοελληνική μετάφραση των Σ. Αγουρίδη, Π. Βασιλειάδη, Ι. Γαλάνη, Γ. Γαλίτη, Ι. Καραβιδόπουλου, Β. Στογιάννου, Βιβλική Εταιρία, Αθήνα 1985) είναι η εξής: «Ξέρω έναν άνθρωπο πιστό, ο οποίος πριν από δεκατέσσερα χρόνια ανυψώθηκε μέχρι και τον τρίτο ουρανό – δεν ξέρω αν ήταν με τω σώμα του ή χωρίς το σώμα, αυτό ο Θεός το ξέρει. Ξέρω ότι αυτός ο άνθρωπος – ή ήταν με το σώμα ή χωρίς το σώμα δεν το ξέρω, ο Θεός το ξέρει- μεταφέρθηκε ξαφνικά στον παράδεισο κι άκουσε λόγια που δεν μπορεί ούτε επιτρέπεται να τα πει άνθρωπος».


[8] Α΄Κορ. 15,8


[9] Γαλ. 1,13 κ.ε.


[10] Ησ. 49,1. Βλ. και Παναγόπουλος Ιωάν., Η εκκλησία των προφητών…, σ. 187-188


[11] Γαλ. 1,3


[12] Γαλ. 1,12. Προφανώς εδώ ο Παύλος εννοεί μία κατεξοχήν πνευματική-προφητική εμπειρία.


[13] Φιλ. 18


[14] Α΄Κορ. 14,3


[15] Για το θέμα, όπως παρουσιάζεται κυρίως στην προς Φιλήμονα επιστολή βλ. Chris Frilingos, “For my child Onesimus”, Paul and domestic power in Philemon, Journal Biblical Literature 119/1(2000), 91-104.


[16] Α΄ Θεσ. 2,12

Παρασκευή, 24 Ιουνίου 2016

Οι προφήτες των Πράξεων των Αποστόλων



Αποτέλεσμα εικόνας για bibleΣτο βιβλίο των Πράξεων των Αποστόλων[1] πρωταγωνιστούν αρκετές προφητικές μορφές. Με το έργο τους και τη διδασκαλία τους κάνουν γνωστή την παρουσία τους. Το ζήτημα είναι αν έχουν μόνο προφητική δράση, ή αν αυτή αποτελεί μέρος μιας γενικότερης δραστηριότητας που αποβλέπει να κάνει αισθητή την παρουσία τους. Συνήθως συμβαίνει το δεύτερο: σημαντικές προσωπικότητες των χριστιανικών κοινοτήτων των Πράξεων, έχουν  το προφητικό χάρισμα και το χρησιμοποιούν ανάλογα με τις περιστάσεις, και όταν χρειάζεται.
Οι προφητικές μορφές που αναφέρονται στις Πράξεις είναι ο Πέτρος, ο Στέφανος, ο Φίλιππος, ο Ανανίας, ο Κορνήλιος, ο Άγαβος, ο Βαρνάβας, ο Συμεών Νίγερ, ο Λούκιος Κυρηναίος, ο Μαναήν, ο Παύλος (ή Σαύλος), ο Ιούδας Βαρσαββάς, ο Σίλας, καθώς και οι κόρες του Φίλιππου. Να τονιστεί εδώ ότι ο Άγαβος ήταν μέλος προφητικού ομίλου των Ιεροσολύμων. Μαζί με τους παραπάνω, την προφητική ιδιότητα κατέχουν ή επιζητούν να την αποκτήσουν, και άτομα που δεν ανήκουν στο χριστιανικό στρατόπεδο ή έχουν συγκρουστεί με τους μαθητές. Αυτοί είναι ο Βαριησούς ή Ελύμας, η παιδίσκη των Φιλίππων, που είχε «πνεύμα πύθωνος» και ο Σίμων ο μάγος.
Η προφητική  ιδιότητα όλων των παραπάνω αποκαλύπτεται με οπτασίες και οράματα, και έχει ως απαραίτητη προϋπόθεση τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος[2]. Αυτή προσπαθεί να αποκτήσει, δίνοντας χρήματα, ο Σίμων ο μάγος[3]. Να τονιστεί εδώ ότι ο ρόλος του Πνεύματος θεωρείται καταλυτικός. Για παράδειγμα, επειδή είπαν ψέματα στους εκπροσώπους του ο Ανανίας και η Σαπφείρα για τα χρήματα που πήραν από την πώληση του χωραφιού τους, βρήκαν ξαφνικό θάνατο [4].
Ο Πέτρος[5], ως προφητική μορφή, παρουσιάζεται αμέσως μετά την Πεντηκοστή. Αρχίζει να κηρύττει, χρησιμοποιώντας αποσπάσματα από λόγους των αρχαίων προφητών του βιβλικού Ισραήλ[6]. Αυτό γίνεται, αφού πλημμύρισε και αυτός με Άγιο Πνεύμα, όπως οι υπόλοιποι μαθητές. Μαζί με το χάρισμα της γλωσσολαλίας, αποκτά και το χάρισμα του προφητικού λόγου. Μάλιστα, πριν το κήρυγμά του, πολλοί από αυτούς που έβλεπαν την δική του αλλόκοτη εκστατική κατάσταση, καθώς και των άλλων μαθητών, έλεγαν ότι είναι μεθυσμένοι[7].
Ο Πέτρος φαίνεται να είναι ο πρώτος, που αποκτάει, μαζί με τη γλωσσολαλία, και την προφητικό ικανότητα. Αυτός ιδρύει ουσιαστικά τη χριστιανική κοινότητα των Ιεροσολύμων, μιλώντας για την ανάσταση του Ιησού, στην οποία πιστεύουν αρκετοί.
Η προφητική ιδιότητα του Πέτρου αναδεικνύεται και πάλι κατά την προσαγωγή του με τον Ιωάννη στο Μεγάλο Συνέδριο[8]. Δε δείχνει να αισθάνεται μειονεκτικά, αν και είναι ένας Γαλιλαίος ψαράς που είναι κατηγορούμενος, μπροστά στους άρχοντες του ιουδαϊσμού[9].
Η προφητική ιδιότητα του Πέτρου, τον κάνει να αντιληφθεί τα ψέματα του Ανανία και της Σαπφείρας[10]. Αυτοί οι δύο, όπως τονίστηκε,  είχαν πουλήσει το χωράφι τους, κράτησαν ένα μέρος των χρημάτων, και τα υπόλοιπα τα έθεσαν στη διάθεση των Αποστόλων. Προφανώς το λάθος τους  ήταν ότι προσπάθησαν να κοροϊδέψουν τους μαθητές, λέγοντας ότι τους έδωσαν όλα τα χρήματα. Στην ουσία όμως θεωρήθηκε ότι κορόιδεψαν το Άγιο Πνεύμα, αφού οι Απόστολοι ήταν εκρπόσωποί του. Εδώ ο Πέτρος είναι πολύ αυστηρός. Η προφητική ιδιότητα του δίνει το δικαίωμα της ζωής και του θανάτου, πάνω σε αυτούς που δεν υπολογίζουν τη δύναμή του Πνεύματος: ο Ανανίας πέφτει νεκρός και το ίδιο παθαίνει αργότερα και η γυναίκα του η Σαπφείρα[11].
Στη συνέχεια ο Πέτρος αντιλαμβάνεται ότι το ευαγγελικό μήνυμα δεν αφορά μόνον τους Ιουδαίους, αλλά και τους ειδωλολάτρες. Ενώ βρισκόταν στην Ιόππη είδε το όραμα των ακάθαρτων τροφών[12]. Δεν μπορεί να το ερμηνεύσει αμέσως, στη συνέχεια όμως επεμβαίνει το Άγιο Πνεύμα, και ακολουθεί τους άντρες του εκατόνταρχου Κορνήλιου. Στο σπίτι του, στην Καισάρεια, και οι εθνικοί παίρνουν τη δωρεά του Πνεύματος και αρχίζουν να μιλάνε γλώσσες και να δοξάζουν το Θεό[13].
Ο Στέφανος είναι προφητική  μορφή του πρώιμου χριστιανισμού με πλούσιο έργο. Αν και έχει εκλεγεί ως διάκονος, δηλαδή διοικητικό στέλεχος της κοινότητας, εντούτοις έχει πολύπλευρη δράση, και έρχεται σε αντιπαράθεση με Ιουδαίους. Οδηγείται λοιπόν στο συνέδριο[14], εκεί φανερώνεται η προφητική του δύναμη, αφού το πρόσωπό του περιγράφεται σαν πρόσωπο αγγέλου, γεγονός που δήλωνε  ότι ήταν ήδη σε εγρήγορση και προφητική έκσταση.
Με το λόγο του κάνει μία ανακεφαλαίωση της ιστορίας του Ισραήλ, όπως οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Οι συμπατριώτες του εξοργίζονται, γιατί τους κατηγορεί ότι είναι δολοφόνοι των προφητών. Τον οδηγούν έξω για να τον λιθοβολήσουν. Αυτός, σε έκσταση, λέει ότι βλέπει στον ουρανό τη δόξα του Θεού και τον Ιησού να κάθεται στα δεξιά του. Αρχίζουν να του ρίχνουν πέτρες, και έτσι βρίσκει το θάνατο[15].
Ο Φιλιππος είναι και αυτός διάκονος, που αναφέρει το βιβλίο των Πράξεων. Το Άγιο Πνεύμα του λέει να πάει στο αμάξι του Αιθίοπα ευνούχου. Πηγαίνει, του ερμηνεύει το απόσπασμα από τον προφήτη Ησαΐα, που αυτός διάβαζε, τον βαπτίζει, και μετά το Πνεύμα τον άρπαζει και τον οδήγεί στην Άζωτο[16].
Προφήτης είναι και ο Άγαβος, ο οποίος, όπως τονίστηκε, ανήκε στο χριστιανικό προφητικό όμιλο των Ιεροσολύμων, τα μέλη του οποίου είχαν κατεβεί στην Αντιόχεια. Φαίνεται να είναι ο επικεφαλής του. Μάλιστα είχε προφητεύσει ότι θα πέσει σε όλη την οικουμένη μεγάλη πείνα, πράγμα που πραγματοποιήθηκε, όπως τονίζουν οι «Πράξεις» την εποχή του Κλαύδιου. Τότε οι χριστιανοί της Αντιόχειας έστειλαν βοήθεια στους αδελφούς που κατοικούσαν στην Ιουδαία[17]. Ο ίδιος, αργότερα, συνάντησε τον Παύλο και την ομάδα του, του έδεσε τα χέρια και τα πόδια με τη ζώνη του, και προφήτευσε ότι στα Ιεροσόλυμα έτσι θα τον δέσουν οι Ιουδαίοι και θα τον παραδώσουν στα χέρια των εθνικών[18].
Ο Ιούδας, που αποκαλούνταν και Βαρσαββάς, με το Σίλα είναι προφήτες που στέλνονται από τη σύνοδο των Ιεροσολύμων στην Αντιόχεια, μαζί με τον Παύλο και το Βαρνάβα, για να μεταφέρουν την επιστολή με τις αποφάσεις των αποστόλων. Ήταν άνθρωποι με εξέχουσα θέση ανάμεσα στους χριστιανούς, και φαίνεται να απολαμβάνουν της εμπιστοσύνης όλων. Συμβουλεύουν τους χριστιανούς και τους ενισχύουν[19].
Προφητικές μορφές όμως δε δρουν μόνο στην Παλαιστίνη αλλά και έξω από αυτή. Ο Ανανίας λοιπόν κατοικούσε στη Δαμασκό. Σε όραμα βλέπει τον Ιησού, που του λέει να πάει, να βρει τον Σαύλο, να τον βαπτίσει για να γεμίσει και αυτός με Πνεύμα[20].
Στην Αντιόχεια επίσης υπήρχαν προφήτες και δάσκαλοι, που είχαν σημαντική θέση στην κοινότητα. Ήταν ο Βαρνάβας, ο Συμεών Νίγερ, ο Λούκιος ο Κυρηναίος, ο Μαναήν που ήταν παιδικός σύντροφος του Ηρώδη Αντίπα και ο Σαύλος[21].
Ακόμη και ο Ρωμαίος εκατόνταρχος Κορνήλιος είχε το προφητικό χάρισμα, προτού μάλιστα γίνει χριστιανός. Βλέπει λοιπόν σε όραμα έναν άγγελο, που τον συμβουλεύει τι πρέπει να κάνει, ώστε να βαπτιστεί από τον Πέτρο[22].
Οι «Πράξεις» αναφέρουν και γυναίκες προφήτισσες. Είναι οι τέσσερις κόρες του διάκονου Φίλιππου. Κατοικούσαν στην Καισάρεια, ήταν παρθένες και είχαν το χάρισμα της προφητείας[23].Γι’ αυτές ο Ευσέβιος παραθέτει την μαρτυρία του Πολυκράτη[24] . Σύμφωνα με αυτή οι δύο δεν παντρεύτηκαν και είχαν ταφεί μαζί με τον πατέρα τους στην Ιεράπολη. Για την τρίτη η πληροφορία ήταν πως τάφηκε στην Έφεσο «™n ¡g…J pneÚmati politeusamšnh»[25]. Πιθανότατα κάποια στιγμή να είχε παντρευτεί, κατόπιν όμως εγκατέλειψε το σύζυγό της, για να συνεχίσει το προφητικό έργο.
Τέλος, στις «Πράξεις» δρουν και προφήτες που δεν ήταν χριστιανοί ή έρχονται σε ρήξη με τους απόστολους. Είναι ο ιουδαίος Ελύμας, που ήταν φίλος του ανθύπατου της Κύπρου, Σέργιου Παύλου. Φαίνεται ότι κατάλαβε πως έχανε την επιρροή του στο Ρωμαίο αξιωματούχο, και γι’ αυτό προσπάθησε να εμποδίσει να κηρύττουν ο Παύλος και ο Βαρνάβας[26].  Στους Φιλίππους δρούσε η δούλη με το μαντικό πνεύμα[27] και στη Σαμάρεια ο Σίμων ο μάγος[28] που προσπαθεί να αγοράσει την ικανότητα να δημιουργεί προφήτες[29]. Αυτός είχε βαπτιστεί χριστιανός από το Φίλιππο, βλέποντας τα μεγάλα θαύματα που έκανε ο διάκονος. Ωστόσο οι προθέσεις του δεν ήταν αγαθές, όπως των υπόλοιπων. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν να του δοθεί η εξουσία, ώστε να μπορεί να παρέχειτα δώρα του Πνεύματος, σε όποιον έβαζε τα χέρια του. Μάλιστα έφερε και χρήματα, για να επιτύχει το σκοπό του. Ήρθε όμως σε ρήξη με τον Πέτρο, ο οποίος τον απέπεμψε, λέγοντάς του ότι η δωρεά του Θεού δεν αποκτιέται με χρήματα.





[1] Για την προφητεία και τους προφήτες στις «Πράξεις των Αποστόλων» βλ. τις πληροφορίες του Ι. Παναγόπουλου στο Η Εκκλησία των προφητών…σ. 118-133. Πρβλ. τις πληροφορίες και τις απόψεις του E. Earle Ellis, Prophecy and Hermeneutic…στο κεφ. The role of the Christian prophet in Acts. σ. 129-144 .
[2] Για τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος στο βιβλίο των Πράξεων βλ. Bruce F.F., The Holy Spirit in the Acts of the Apostles, στο Interpretation  27(2)1973, σ. 166-183.
[3] Πρ. 8,18-19
[4] Πρ. 5,1-11
[5] Για τον Πέτρο και τη δράση του βλ. το κλασικό έργο του Oscar Culmann,Peter Disciple-Apostle-Martyr, A historical and Theology Study, tr. Floyd V. Filson, Philadelphia 1953. Ειδικά για τη δράση του, όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο των Πράξεων βλ. το κεφάλαιο 2, Peter the Apostle, σ. 33-69
[6] Πρ. 2,14-36
[7] Πρ. 2,12
[8] Το Μεγάλο Συνέδριο ήταν αριστοκρατικό σώμα. Εκτός της ιδιότητας του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, είχε νομοθετική, διοικητική και δικαστική εξουσία. Για το θέμα βλ. Σ. Αγουρίδης, Ιστορία των χρόνων της Καινής Διαθήκης ….σ. 297-299.
[9] Πρ. 4,1-22
[10] Εξαντλητική αναφορά στο επεισόδιο του Ανανία και της Σαπφείρας βλ. στο Daniel Marguerat, The First Christian Historian, Writing the Acts of thw Apostles, Cambridge 2002,την ενότητα. Ananias and Sapphira(Acts 5,1-11). The original sin, σ. 155-178. Ειδικά στο κεφ. A crime against the spirit (σ. 168-170) τονίζεται πως υπάρχουν παρόμοια σχετικά αφηγήματα στο βιβλικό και στον εξωβιβλικό χώρο, ενώ παραθέτει και την άποψη του Gerd Theissen, που τονίζει ότι το επεισόδιο ανήκει στην κατηγορία των σωφρονιστικών θαυμάτων.
[11] Πρ. 5,1-11
[12] Πρ. 10,10 κ.ε.
[13] Πρ. 10,44-48
[14] Βλ. την περιεκτική αναφορά του υπερασπιστικού λόγου του Στέφανου, ενώπιον του Συνεδρίου στο βιβλίο του William Barclay, The Acts of the Apostles, Louisville 1976, σ. 53-54
[15] Πρ. 7,1-60
[16] Πρ. 8,20-40
[17] Πρ. 11,27-30
[18] Πρ. 21,10-11. Ο Παύλος δεν υπάκουσε στη συμβουλή του Άγαβου. Ένας προφήτης δεν υπακούει σε άλλον! Βλ. και Δ. Κυρτάτας, Ιερείς και προφήτες, όπ. παρ. σ.61.
[19] Πρ. 15,22∙ 32
[20] Πρ. 9,11∙ 17
[21] Πρ. 13,1
[22] Πρ. 103,7
[23] Πρ. 21,8-9
[24] Ο Πολυκράτης ήταν επίσκοπος της παροικίας της Εφέσου. Βλ. Ευσέβιος, Εκκλησιαστική Ιστορία 3,31,3. Πρβλ. και 5, 24,2.
[25] Όπ. παρ.
[26] Πρ. 13,4-12
[27] Πρ. 16,16 κ.ε.
[28] Στο απόκρυφο κείμενο «Πράξεις Πέτρου»(κεφ. 23-29), περιγράφεται η σύγκρουση του Πέτρου με το Σίμωνα το μάγο στη Ρώμη. Βλ. και «Πράξεις Πέτρου», εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια Ιωάννη Καραβιδόπουλου, στο Ιωάννης Καραβιδόπουλος, Απόκρυφα χριστιανικά κείμενα Β΄ Απόκρυφες Πράξεις-Επιστολές-Αποκαλύψεις, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 89-145.
[29] Πρ. 8,19